SUNUŞ

Doğu Roma İmparatoru Jüstinyen tarafından M.S. 529-533 yıllarında İstanbul’da hazırlatılıp yürürlüğe konulan Corpus Iuris Civilis’ten önce Roma İmparatorluğunda hukuk eğitimi tam bir kaos içindeydi. Corpus Iuris Civilis’ten önce hukuk kuralları dağınık haldeydi. Hukuk kitapları ise uzun, karışık ve bulanıktı. Üstelik F. H. Lawson’ın ifadesine göre “hiçbir servetin satın alamayacağı ve hiçbir yeteneğin sindiremeyeceği” sayıda hukuk kitabı vardı. Jüstinyen, Corpus Iuris Civilis’in bir parçası olan Digesta’nın başlangıcında “kanunların insanın anlama kapasitesini aşan sonsuz bir karmaşa içinde (ita esse confusum, ut in infinitum extendatur et nullius humanae naturae capacitate concludatur)” olduğunu söylüyordu (Corpus Iuris Civilis [Ed. Paul Kreuger], Berlin, 1954 <http://web.upmf-grenoble. fr/Haiti/Cours/Ak>).

Dolayısıyla hukuk eğitimi olağanüstü zordu. Rivayete göre hukuk öğrencileri, hukuk hocalarını İmparator Jüstinyen’e şikayet ederler. Bunun üzerine imparator Jüstinyen bir yandan dağınık hukuk kurallarının derlenmesini emreder ki ortaya Corpus Iuris Civilis’in bir parçası olan Codex çıkar (7 Nisan 529). Jüstinyen diğer yandan, hukuk öğrencileri için, açık ve basit bir ders kitabı hazırlanmasını emreder ki ortaya Institutiones çıkar (21 Kasım 533). Bu husus Jüstinyen’in ağzından daha Institutiones başlangıcında (Proemium) “hukuka aşık gençler (cupidae legum iuventuti)”e hitaben şu şekilde açıklanır:

“Şimdiye kadar karmakarışık olan kanunlarımızı uyumlu hale (constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam) getirdikten sonra, artık kulaklarınız ve beyniniz gereksiz ve yanlış şeyler (tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perpe-ram positum) işitmesin, ama sadece uygulanabilecek olan şeyler öğrenesiniz diye (sed quod in ipsis rerum optinet argumentis), Tribo-nian, Theofilus ve Dorotheus’u, hukuk biliminin temel unsurlarını (legitimae scientiae prima elementa) içeren bu kitabı hazırlamakla görevlendirdik. Bu kanunları şevk ve arzuyla öğreniniz ve kendinizi öyle yetiştiriniz ki, öğreniminizin sonunda, devletimizin size emanet edilecek kısımlarını yönetmeye ehil olun” (Ibid).

Aynı bakış açısı Institutiones’in birinci kitabının ilk başlığının ikinci paragrafında da şu şekilde açıklanır:

“Hukukunun öğretilmesinde en uygun yol, konuları önce açık ve basit bir şekilde (si primo levi ac simplici) açıklamak, sonra da her bir konuyu ayrıntılarıyla ve tam olarak (post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula) incelemektir. Yok eğer henüz acemi ve bilgisiz olan öğrencinin beynini daha başlangıçta pek çok şeyle doldurmaya (ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus) kalkarsak, şu iki şeyden biri olur (duorum alterum aut): Ya öğrenci hukuk eğitiminden kaçar (desertorem studiorum); ya da normalde kolay bir yoldan (ad quod leniore via) daha çabuk ulaşabileceği bir noktaya ancak çok büyük bir emekle (cum magno labore eius) ve çoğunlukla da kendine güvenini yitirdikten (saepe etiam cum diffidentia) sonra ulaşır” (Ibid).

Codex ve Institutiones yürürlüğe girdikten sonra İmparator Jüstinyen, sadece Codex’in uygulanmasını ve hukuk fakültelerinde ders kitabı olarak sadece Institutiones’in okutulmasını emreder. Yeni uygulamayı desteklemek için Jüstinyen bütün eski kanun kitaplarının imha edilmesini emreder. Jüstinyen bununla da yetinmez, Codex ve Institutiones’in yorumlanmasını yasaklar. Zira ona göre bunlar “kayadan akan su kadar berrak”tır (http://fr.wikipedia.org/ wiki/Corpus_juris_civilis ).

Günümüz Türkiye’sinde de hukuk eğitimi, Jüstinyen’den önce İstanbul’daki hukuk eğitimini andırmaktadır. Ülkemizde hukuk eğitimi tam bir kaos içindedir. Sayısız ders kitabı vardır. Bunlar hacim bakımından kalın, içerik bakımından ise bulanıktırlar. Bu kitaplarda neyin söylendiği anlaşılmaz. Pek çok yoruma, görüşe ve karşı görüşe yer verilir. Hukuk kuralının kendisinden habersiz öğrenciler, bu kural hakkında farklı yorumları, görüş ve karşı görüşleri öğrenmek zorunda kalır. Öğrenciler bir hukuk kuralı hakkında pek çok yazarın görüşünü öğrenirler; ama ne ilahî hikmetse kuralın kendisini bir türlü öğrenemezler.

Günümüz Türkiye’sinde de artık Institutiones ayarında kısa, açık ve basit ders kitapları yazmak ve bulanık ders kitaplarını tasfiye etmenin zamanı gelmiştir. Nasıl Jüstinyen’in Institutiones’i 533 yılında Doğu Roma’daki, yani İstanbul’daki hukuk öğrencilerini işkenceden kurtarmış ise, günümüz Türkiye’sinde de hukuk öğrencilerini işkenceden kurtaracak ders kitapları yazmanın vaktidir. İşte “öğrenci dostu” serisi, böyle bir anlayışla yola çıkıyor. 

“Öğrenci dostu” kitap, Institutiones’in açtığı yoldan giden, “açık ve basit (levi ac simplici)” bir şekilde yazılmış olan ve öğrencilere hukuku “kolay yoldan (ad leniore via)” ve “çok büyük bir emek harcamaksızın (sine magno labore)” öğretmeyi amaçlayan kitap demektir.

“Öğrenci dostu” kitap, hacim bakımından ince, içerik bakımından ise “kaynak suyu gibi berrak” olan bir kitaptır. “Öğrenci dostu” kitapla ders çalışmak işkence değil, bir zevk haline gelecek. Öğrenci dostu kitapla öğrencinin kendine güveni geri gelecek.

Cupidae legum iuventuti salutem!*

Kemal Gözler

 

     * Hukuka aşık gençlere selamlar!

 

 

 

 

beşinci baskıya ÖNSÖZ

 

 

 

 Hukukun Temel Kavramları isimli bu kitap, elinizde tuttuğunuz bu beşinci baskısında bir takım değişikliklere uğradı.

Kitapta göze çarpan ilk değişiklik boyutundadır. Önceki baskılarda 16x23,5 cm boyutlarında olan bu kitap, beşinci baskıda 13,5x19,5 cm boyutlarına indirilmiştir.

İkinci değişiklik ise sayfa sayısındadır. Önceki baskılarda 192 sayfa olan bu kitap, elinizde tuttuğunuz baskıda 350 sayfaya ulaşmıştır. Sayfa artışının temel sebebi kitabın boyutlarının küçülmesidir. Sayfanın eni-boyu küçülünce haliyle sayfa sayısı artmıştır. Sayfa sayısının artışındaki ikinci neden metin içinde pek çok hukukî kavramın İngilizce karşılıklarının verilmesi ve kitabın sonuna 30 sayfalık bir Türkçe-İngilizce ve İngilizce-Türkçe hukuk terimleri sözlüğü eklenmesidir.

Üçüncü değişiklik ise bu baskıda ana metinde standart olarak 11 punto times karakterlerinin kullanılmasıdır. Önceki baskılarda, kitap çok kalın olmasın diye, pek çok bölümde, ana metinde yer yer 9 puntoya kadar inen küçük puntolar kullanılmıştır. Punto küçüklüğü yüzünden önceki baskılarda bazı bölümlerin okunması oldukça zorlaşmıştı.

Biçim bakımından son değişiklik ise bu baskıda bazı yerlere konuyla ilgili resimler konulmasıdır.

Burada özellikle belirtmek isteriz ki, önceki baskılarla bu baskı arasında ana metinde bazı güncelleştirmeler ve düzeltmeler dışında artma yoktur. Şunu çok açıkça söyleyebiliriz ki, önceki baskılar ile bu baskı arasında öğrencilerin çalışacağı metinin uzunluğu bakımından kesinlikle bir artış yoktur. Bu baskıda yenilik olan İngilizce terimler bir yana bırakılırsa, önceki baskılardaki toplam kelime sayısı ile bu baskıdaki toplam kelime sayısı aynıdır.

Bu baskının içerik bakımından yeniliği kullanılan Türkçe hukuk terimlerinin yanına parantez içinde italik harflerle İngilizce karşılıklarının verilmesidir. Bunun yapmamamızın başlıca sebebi şudur: Bir kere, artık günümüzde hukuk alanında da uluslararası ilişkilerde geçerli dil İngilizce haline gelmiştir. Bir öğrencinin İngilizce bilmesi onun mezun olduktan sonra iyi bir iş bulması bakımından ona büyük bir avantaj sağlamaktadır. Zaten bu nedenle pek çok üniversitede eğitim İngilizce olarak yapılmaya çalışılmaktadır. Türkçe eğitim veren üniversitelerin bazılarında da İngilizce hazırlık sınıfları, eğitim dönemlerinde de mesleki İngilizce dersleri bulunmaktadır. Bu tür üniversitelerde Hukukun Temel Kavramları veya Hukuka Giriş derslerinin verilmesinde çok büyük güçlük çekilmektedir. Çünkü bu alanda Türkiye’deki hukukun temel kavramları veya hukuka giriş kitapları anlayışıyla yazılmış uygun İngilizce hukuka giriş ders kitapları yoktur. Biz de hiç olmazsa, Türkçe hukukun temel kavramları kitabımızda geçen Türkçe hukuk terimlerinin yanına İngilizce karşılıklarını verelim; böylece bu sorun bir ölçüde çözülsün diye düşündük.

Ayrıca şunu da belirtelim. Bir yabancı dil öğrenmek bir günde olacak bir şey değildir. Gerçek ve kalıcı bir yabancı dil bilgisi uzun yıllara yayılmış, günlük olağan bir öğrenme sürecini gerektirir. Öğrencilerin Türkçe olarak bir hukuk kavram veya kurumunu öğrenirken, bu arada aynı kavram ve kurumun İngilizce karşılığını da görmeleri, bu kavramın İngilizcesini öğrenmelerinde ve hafızalarına yerleştirmelerinde yarar sağlar. Kanımızca, tek bir hukuk İngilizcesi dersi yerine, Türkçe anlatılan hukuk derslerinin içine yeri geldikçe çeşitli İngilizce hukuk terimlerinin serpiştirilmesinde pedagojik açıdan sayısız yarar vardır.

Kitabın sonuna bu kitapta verilen İngilizce terimleri sıralayarak bir Türkçe-İngilizce ve bir de İngilizce-Türkçe Hukuk Terimleri Sözlüğü ekledik. Her birinde 800’den fazla terim bulunmaktadır.

Türk hukuk terimlerinin İngilizceye çevrilmesi konusunda karşılaşılan güçlükle ilgili olarak 319’uncu sayfada yer alan açıklamaya bakınız.

Kemal Gözler

 

 

 

İçindekiler

 

 

 

 Bölüm 1
Hukukun Bİlgİ Kaynakları

I. Mevzuat........................................................................................................ 1

II. Yargı Kararları............................................................................................. 3

1. Anayasa Mahkemesi Kararları............................................................ 3

2. Yargıtay Kararları................................................................................... 4

3. Danıştay Kararları.................................................................................. 4

4. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Kararları......................................... 4

5. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Kararları......................................... 4

6. Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları........................................................ 5

III. Bilimsel Eserler.......................................................................................... 5

A. Hukuk Dergileri..................................................................................... 5

B. Başlıca Genel Eserler............................................................................ 6

Kaynak Arama......................................................................................... 14

 

 Bölüm 2
Toplumsaldüzen Kuralları

I. Hukuk Kuralları.......................................................................................... 16

II. Din Kuralları.............................................................................................. 18

III. Ahlâk Kuralları........................................................................................ 21

IV. Örf ve Adet Kuralları.............................................................................. 23

- Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma.............................. 26

- Toplumsal Düzen Kurallarının Ortak Fonksiyonu................................. 28

 

 Bölüm 3
Hukukun Kaynakları

I. Hukukun Asıl Kaynakları......................................................................... 31

A. Yazılı Kaynaklar.................................................................................. 31

1. Anayasa.......................................................................................... 32

2. Kanun.............................................................................................. 34

3. Kanun Hükmünde Kararname...................................................... 36

a) Olağan Dönem Kanun Hükmünde Kararnameleri................ 37

a) Olağanüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnameleri.............. 38

4. Uluslararası Andlaşma.................................................................. 38

5. Tüzük............................................................................................... 41

6. Yönetmelik....................................................................................... 42

B. Yazısız Kaynak: Örf ve Adet Hukuku.............................................. 44

II. Yardımcı Kaynaklar.................................................................................. 45

A. Doktrin (Bilimsel Görüşler)................................................................ 45

B. İçtihatlar (Yargı Kararları).................................................................. 46

 

 Bölüm 4
Hukukun Dalları
(Kamu Hukuku - Özel Hukuk Ayrımı)

I. Kamu Hukuku-Özel Hukuk Ayrımı.......................................................... 47

1. Özel Hukuku......................................................................................... 47

2. Kamu Hukuku...................................................................................... 48

II. Kamu Hukukunun Dalları........................................................................ 50

A. Uluslararası Hukuk (Devletler Hukuku).......................................... 50

B. Anayasa Hukuku................................................................................ 51

C. İdare Hukuku....................................................................................... 52

D. Vergi Hukuku...................................................................................... 53

E. Ceza Hukuku........................................................................................ 54

F. Ceza Usûl Hukuku............................................................................... 55

II. Özel Hukukun Dalları............................................................................... 56

A. Medenî Hukuk.................................................................................... 56

1. Kişiler Hukuku.................................................................................. 57

2. Aile Hukuku...................................................................................... 58

3. Miras Hukuku................................................................................... 58

4. Eşya Hukuku.................................................................................... 59

B. Borçlar Hukuku................................................................................... 59

C. Ticaret Hukuku.................................................................................... 61

1. Ticarî İşletme Hukuku...................................................................... 61

2. Şirketler Hukuku............................................................................... 62

3. Kıymetli Evrak Hukuku.................................................................... 62

4. Sigorta Hukuku................................................................................. 62

5. Deniz Ticareti Hukuku..................................................................... 63

D. Devletler Özel Hukuku....................................................................... 63

1. Vatandaşlık Hukuku.......................................................................... 64

2. Yabancılar Hukuku............................................................................ 64

3. Kanunlar İhtilafı................................................................................ 65

4. Milletlerarası Usûl Hukuku.............................................................. 65

E. İş Hukuku............................................................................................. 66

E. Medenî Usûl Hukuku......................................................................... 69

F. İcra ve İflas Hukuku............................................................................ 70

 

 Bölüm 5
Yargı Örgütü

Yargı ve Mahkeme Kavramı........................................................................ 72

I. Anayasa Yargısı........................................................................................ 73

1. Kuruluşu............................................................................................... 74

2. Görev ve Yetkileri ............................................................................... 75

3. Anayasaya Uygunluk Denetimi Şekilleri......................................... 75

a) Soyut Norm Denetimi (İptal Davası)........................................... 76

b) Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu)............................................. 76

4. Anayasa Mahkemesi Kararları.......................................................... 77

II. Adlî Yargı.................................................................................................. 77

A. Mevcut Sistem.................................................................................... 78

.... 1. İlk Derece Mahkemeleri................................................................. 79

.... a) Hukuk Mahkemeleri...................................................................... 79

.... aa) Sulh Hukuk Mahkemeleri........................................................ 80

.... bb) Asliye Hukuk Mahkemeleri.................................................... 80

.... a) Ceza Mahkemeleri......................................................................... 81

.... aa) Sulh Ceza Mahkemeleri.......................................................... 82

.... bb) Asliye Ceza Mahkemeleri....................................................... 82

.... cc) Ağır Ceza Mahkemeleri.......................................................... 83

.... 2. Üst Derece Mahkemesi: Yargıtay................................................. 84

.... a) Daireler......................................................................................... 85

.... b) Hukuk ve Ceza Genel Kurulları...................................................... 85 

.... c) Büyük Genel Kurul ........................................................................ 85

- Adlî Yargının İşleyişi............................................................................ 87

Hukuk Yargısının İşleyişi.................................................................. 87

Ceza Yargısının İşleyişi .................................................................... 88

B. Gelecekteki Sistem: Bölge Adliye Mahkemeleri Kurulduktan Sonraki Sistem               90

1. İlk Derece Mahkemeleri................................................................. 91

2. İstinaf Derecesi: Bölge Adliye Mahkemeleri.............................. 91

3. Temyiz Derecesi: Yargıtay............................................................ 94

III. İdarî Yargı................................................................................................. 97

A. İlk Derece Mahkemeleri..................................................................... 97

1. İdare Mahkemeleri ......................................................................... 97

2. Vergi Mahkemeleri......................................................................... 98

B. Üst Derece Mahkemeleri.................................................................... 99

1. Bölge İdare Mahkemeleri ................................................................. 99

2. Danıştay............................................................................................ 99

IV. Askerî Ceza Yargısı............................................................................... 100

A. İlk Derece Mahkemeleri................................................................... 101

1. Disiplin Mahkemeleri .................................................................... 101

2. Askerî Mahkemeler......................................................................... 101

B. Üst Derece Mahkemesi: Askerî Yargıtay...................................... 101

V. Askerî İdarî Yargı: Askerî Yüksek İdare Mahkemesi........................ 102

VI. Uyuşmazlık Yargısı: Uyuşmazlık Mahkemesi.................................... 102

- Hakimlerin Bağımsızlığı ve Hakimlik Teminatı...................................... 104

- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi......................................................... 105

 

 Bölüm 6

DAVA TÜRLERİ

Dava Kavramı.............................................................................................. 107

Dava Türleri................................................................................................. 108

I. Hukuk Davaları........................................................................................ 108

A. Eda Davaları...................................................................................... 109

B. Tespit Davaları.................................................................................. 109

C. İnşaî Davalar (Yenilik Doğuran Davalar)....................................... 110

Hukuk Davalarıyla İlgili Diğer Hususlar............................................. 110

Davada Taraflar................................................................................... 110

İspat Yükü............................................................................................ 110

Delil..................................................................................................... 111

Taraflarca Hazırlama İlkesi.................................................................. 111

Tarafların Talepleriyle Bağlılık İlkesi................................................... 112

Hüküm................................................................................................. 112

Cebrî İcra............................................................................................. 112

II. Ceza Davaları.......................................................................................... 113

Ceza Davalarıyla İlgili Diğer Hususlar................................................ 114

Davada Taraflar................................................................................... 114

Re'sen Araştırma İlkesi......................................................................... 114

Deliller................................................................................................. 114

Karar.................................................................................................... 115

İnfaz.................................................................................................... 115

III. İdarî Davalar.......................................................................................... 116

A. İptal Davası....................................................................................... 116

B. Tam Yargı Davaları........................................................................... 117

1. Tazminat Davaları......................................................................... 117

2. İdari Sözleşmelerden Doğan Davalar........................................ 118

3. Vergi Davaları............................................................................... 118

 

 Bölüm 7
Hukuk Kurallarının Uygulanması

I. Kanunda Kural Bulunmayan Hâllerde Örf ve Âdet Hukukunun Uygulanması ve Hakimin Hukuk Yaratması Sorunu                121

A. Özel Hukuk Alanında Örf ve Âdetin Uygulanması veya
Hakimin Hukuk Yaratması............................................................... 122

B. Kamu Hukuku Alanında Hâkim Örf ve Âdete Göre Karar Veremez ve Keza Hukuk Yaratamaz 123

II. Kanunlardaki Boşlukların Hakimin Takdir Yetkisiyle
Doldurulması Sorunu............................................................................ 124

III. Hukuk Kurallarının Uygulanmasında Yorum Sorunu...................... 126

IV. Hukuk Kurallarının Uygulanmasında Çatışma Sorunu.................... 127

1. Lex Superior (Üst Kanun) İlkesi..................................................... 128

2. Lex Posterior (Sonraki Kanun) İlkesi............................................. 128

3. Lex Specialis (Özel Kanun) İlkesi................................................... 129

V. Hukuk Kurallarının Yer Bakımından Uygulanması Sorunu.............. 130

A. Mülkîlik İlkesi.................................................................................... 130

B. Şahsîlik İlkesi..................................................................................... 130

VI. Hukuk Kurallarının Zaman Bakımından Uygulanması Sorunu....... 131

A. Kanunların Yürürlüğe Girmesi........................................................ 132

1. Kanunda Açık Hüküm Varsa.......................................................... 132

2. Kanunda Açık Hüküm Yoksa......................................................... 132

B. Kanunların Yürürlükten Kalkması.................................................. 132

1. Kendiliğinden Yürürlükten Kalkma................................................. 133

2. Başka Bir Kanunla Yürürlükten Kaldırma: İlga............................... 133

a) Sarih İlga.................................................................................... 134

b) Zımnî İlfa................................................................................... 134

3. Anayasa Mahkemesinin Kararıyla Yürürlükten Kaldırma: İptal....... 134

VII. Kanunların Geçmişe Uygulanması Sorunu...................................... 135

A. Kural: Kanunların Geçmişe Uygulanmaması İlkesi...................... 135

B. Kanunların Geçmişe Uygulanmaması İlkesinin İstisnaları.......... 137

1. Özel Hukuk Alanında: Kamu Düzeninden Kaynaklanan İstisnalar Olabilir              137

2. Ceza Hukuku Alanında: Failin Lehine Olan Kanun
Geçmişe Uygulanır...................................................................... 138

3. Muhakeme Hukuku Alanında: Derhal Yürürlük İlkesi Geçerlidir 138

 

 Bölüm 8
Hukukî Olaylar, fİİller ve İşlemler

I. Hukukî Olaylar......................................................................................... 139

II. Hukukî Fiiller........................................................................................... 141

A. Hukuka Aykırı Fiiller........................................................................ 141

B. Hukuka Uygun Fiiller....................................................................... 141

III. Özel Hukukta Hukukî İşlemler............................................................. 143

A. Hukukî İşlemin Unsurları................................................................. 143

1. İrade Açıklaması........................................................................... 143

2. Hukukî Sonuç............................................................................... 144

B. Hukukî İşlemlerin Çeşitleri............................................................... 144

1. Tek Taraflı Hukukî İşlemler–Çok Taraflı Hukukî İşlemler............. 145

2. Sağlararası Hukukî İşlemler-Ölüme Bağlı Hukukî İşlemler............. 146

3. İvazlı Hukukî İşlemler–İvazsız Hukukî İşlemler........................ 146

4. Taahhüt İşlemleri–Tasarruf İşlemleri......................................... 147

5. Sebebe Bağlı Olan–Sebebe Bağlı Olmayan İşlemler............... 147

IV. Kamu Hukuku İşlemleri........................................................................ 148

A. Yasama İşlemleri............................................................................... 149

B. Yargı İşlemi........................................................................................ 149

C. Yürütme İşlemleri veya İdarî işlemler............................................. 150

1. Tek-Yanlı İdarî İşlemler................................................................ 151

a) Bireysel İdarî İşlemler ............................................................ 151

b) Düzenleyici İdarî İşlemler ..................................................... 151

2. İki-Yanlı İdarî İşlemler: İdarî Sözleşmeler.................................. 151  

 

 Bölüm 9
Hak Kavramı

I. Genel Olarak............................................................................................. 153

II. Hakların Çeşitleri.................................................................................... 154

A. Kamu Hakları..................................................................................... 155

1. Negatif Statü Hakları.................................................................... 155

2. Pozitif Statü Hakları...................................................................... 156

3. Aktif Statü Hakları........................................................................ 156

B. Özel Haklar......................................................................................... 157

1. Mutlak Haklar............................................................................... 157

a) Mallar Üzerindeki Mutlak Haklar................................................ 158

aa) Maddî Mallar Üzerindeki Haklar........................................... 158

..... i) Mülkiyet Hakkı................................................................ 158

..... ii) Sınırlı Aynî Haklar........................................................... 158

bb) Gayri Maddî Mallar Üzerindeki Haklar................................. 159

b) Kişiler Üzerindeki Mutlak Haklar................................................ 160

2. Nispî Haklar................................................................................... 160

III. Hakların Korunması.............................................................................. 161

A. Talep Yolu......................................................................................... 162

B. Dava Yolu.......................................................................................... 162

1. Özel Hukukta: Eda Davası, Tespit Davası ve İnşaî Dava....... 163

2. Ceza Hukukunda: Kamu Davası ve Şahsî Dava...................... 163

3. İdare Hukukunda: İptal Davası ve Tam Yargı Davası............. 163

C. Kişinin Kendi Hakkını Bizzat Koruması Yolu................................ 146

1. Meşru Müdafaa............................................................................ 164

2. Iztırar Hali...................................................................................... 165

3. Kendi Hakkını Korumak İçin Kuvvet Kullanma Yolu............. 166

 

 Bölüm 10
müeyyİde Kavramı

I. Genel Olarak............................................................................................. 167

II. Müeyyide Çeşitleri................................................................................. 169

A. Özel Hukuk Müeyyideleri............................................................... 169

1. Cebrî İcra....................................................................................... 170

2. Tazminat........................................................................................ 171

3. Geçersizlik...................................................................................... 172

a) Yokluk........................................................................................ 172

b) Butlan......................................................................................... 173

aa) Mutlak Butlan...................................................................... 173

bb) Nispî Butlan......................................................................... 174

B. Kamu Hukuku Müeyyideleri........................................................... 175

1. Ceza Hukuku Alanında Müeyyide: Ceza.................................. 175

2. İdare Hukuku Alanında............................................................... 176

a) Yokluk...................................................................................... 176

b) İptal.......................................................................................... 176

c) Tazminat................................................................................... 176

 

 Bölüm 11
Kİşİlİk Kavramı

Genel Olarak Kişi ve Kişilik Kavramı........................................................ 179

I. Gerçek Kişiler........................................................................................... 180

A. Kişiliğin Başlangıcı ve Sona Ermesi.............................................. 180

1. Gerçek Kişiliğin Başlangıcı......................................................... 180

2. Gerçek Kişiliğin Sona Ermesi...................................................... 180

a) Ölüm.......................................................................................... 180

b) Gaiplik....................................................................................... 181

B. Kişinin Ehliyetleri.............................................................................. 181

1. Hak Ehliyeti................................................................................... 181

2. Fiil Ehliyeti..................................................................................... 181

a) İçeriği......................................................................................... 181

b) Şartları....................................................................................... 183

aa) Ergin (Reşit) Olmak............................................................ 183

bb) Ayırt Etme (Temyiz) Gücüne Sahip Olmak...................... 183

cc) Kısıtlı Olmamak.................................................................. 184

c) Fiil Ehliyeti Bakımından Kişilerin Sınıflandırılması................... 185

aa) Tam Ehliyetliler.................................................................. 185

bb) Sınırlı Ehliyetliler............................................................... 185

cc) Sınırlı Ehliyetsizler............................................................. 186

cc) Tam Ehliyetsizler............................................................... 187

II. Tüzel Kişiler............................................................................................ 188

A. Özel Hukuk Tüzel Kişileri................................................................ 189

1. Kişi Toplulukları........................................................................... 190

a) Dernekler................................................................................... 190

b) Şirketler..................................................................................... 191

 Kolektif Şirket......................................................................... 192

 Komandit Şirket...................................................................... 192

 Anonim şirket.......................................................................... 192              

 Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket....................... 193

 Kooperatifler........................................................................... 193

2. Mal Toplulukları: Vakıflar............................................................ 194

B. Kamu Hukuku Tüzel Kişileri............................................................ 195

1. Kişi Topluluğu Şeklindeki Kamu Tüzel Kişileri: Kamu İdareleri 196

a) Devlet (Merkezî İdare)........................................................... 197

b) Mahallî İdareler....................................................................... 198

aa) İl Özel İdaresi .................................................................. 198

bb) Belediye .......................................................................... 199

cc) Köy.................................................................................... 199

2. Mal Topluluğu Şeklindeki Kamu Hukuku Tüzel Kişileri:
Kamu Kurumları............................................................................ 200

a) İdarî Kamu Kurumları............................................................. 200

b) İktisadî Kamu Kurumları........................................................ 201

c) Sosyal Kamu Kurumları......................................................... 201

d) Bilimsel, Teknik ve Kültürel Kamu Kurumları.................... 201

e) Düzenleyici ve Denetleyici Kamu Kurumları...................... 202

f) Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları................ 202

 

 Bölüm 12
Sorumluluk Kavramı

I. Siyasî Sorumluluk.................................................................................... 204

A. Kolektif Siyasî Sorumluluk.............................................................. 204

B. Bireysel Siyasî Sorumluluk.............................................................. 205

II. Cezaî Sorumluluk.................................................................................... 206

A. Suçun Maddî Unsuru...................................................................... 207

1. Hareket........................................................................................... 207

2. Netice ............................................................................................ 207

3. Nedensellik Bağı .......................................................................... 207

B. Suçun Manevî Unsuru..................................................................... 208

1. İsnat Yeteneği............................................................................... 208

2. Kusurluluk..................................................................................... 209

a) Kast ......................................................................................... 209

b) Taksir....................................................................................... 209

Ceza Sorumluluğunu Ortadan Kaldıran Haller.................................. 210

1. Kaza ve Tesadüf........................................................................... 210

2. Mücbir Sebep............................................................................... 211

3. Cebir............................................................................................... 211

4. İkrah ve Tehdit............................................................................. 212

5. Meşru Müdafaa............................................................................ 212

6. Iztırar Hâli ..................................................................................... 213

III. Malî Sorumluluk.................................................................................... 214

A. Medenî Sorumluluk.......................................................................... 215

1. Akdî Medenî Sorumluluk............................................................ 216

2. Haksız Fiil Sorumluluğu............................................................... 216

3. Sebepsiz Zenginleşmeden Doğan Sorumluluk........................ 217

B. İdarî Sorumluluk................................................................................ 218

1. Akdî İdarî Sorumluluk.................................................................. 218

2. Sözleşme Dışı İdarî Sorumluluk.................................................. 219

a) Kusurlu Sorumluluk .............................................................. 219

b) Kusursuz Sorumluluk ........................................................... 220

aa) Risk Sorumluluğu............................................................ 220

bb) Fedakarlığın Denkleştirilmesi İlkesi.............................. 220

- İdarenin Sorumluluğunun Şartları............................................... 221

- İdarenin Sorumluluğunu Ortadan Kaldıran Hâller.................... 222

Mücbir Sebep ............................................................................. 222

Beklenmeyen Hâl ....................................................................... 222

Sorumluluk Türleri Arasında Karşılaştırma............................................. 223

1. Müeyyideleri Bakımından ............................................................... 223

2. Muhatapları Bakımından.................................................................. 223

3. Yetkili Makam Bakımından............................................................... 223

4. Sebepleri Bakımından........................................................................ 224

 

 Bölüm 13
Borç Kavramı

I. Borç ve Borç İlişkisi Kavramı................................................................. 226

A. Borç Kavramı.................................................................................... 227

B. Borç İlişkisi Kavramı......................................................................... 227

II. Borcun Kaynakları................................................................................. 228

A. Hukukî İşlemlerden (Sözleşmelerden) Doğan Borçlar................. 229

1. Sözleşme Kavramı........................................................................ 230

2. Sözleşmenin Kurulması (Sözleşmelerin Unsurları).................. 230

a) İcap........................................................................................... 230

b) Kabul........................................................................................ 231

3. Sözleşmelerin Şekli....................................................................... 232

a) Kural: Yazılı Şekil.................................................................... 232

b) Yazılı Şekil................................................................................ 232

c) Resmî Şekil............................................................................... 233

4. Muhtelif Sözleşme Türleri........................................................... 233

a) Mülkiyetin Devri Amacı Güden Sözleşmeler...................... 234

aa) Satım.................................................................................. 234

bb) Trampa............................................................................. 235

cc) Bağışlama......................................................................... 235

b) Kullandırma Amacı Güden Sözleşmeler.............................. 235

aa) Kira Sözleşmesi................................................................ 235

bb) Ariyet Sözleşmesi........................................................... 237

cc) Karz Sözleşmesi............................................................... 237

c) İş Görme Amacı Güden Sözleşmeler.................................... 238

aa) Hizmet Sözleşmesi........................................................... 238

bb) İstisna Sözleşmesi.......................................................... 239

cc) Vekâlet Sözleşmesi.......................................................... 240

d) Muhafaza (Saklama) Amacı Güden Sözleşmeler................ 240

Vedia Sözleşmesi................................................................... 241

e) Teminat Amacı Güden Sözleşmeler...................................... 241

Kefalet Sözleşmesi................................................................. 241

f) Talih ve Tesadüf Sözleşmeleri............................................... 242

aa) Kumar ve Bahis Sözleşmesi........................................... 242

bb) Ömür Boyunca Gelir Sözleşmesi................................... 242

cc) Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi.............................. 242

g) Şirket Sözleşmeleri: Adî Şirket.............................................. 243

B. Haksız Fiillerden Doğan Borçlar..................................................... 244

2. Haksız Fiil Sorumluluğunun Şartları.......................................... 244

a) Fiil............................................................................................. 244

b) Zarar......................................................................................... 244

aa) Maddî Zarar..................................................................... 244

bb) Manevî Zarar................................................................... 245

c) Nedensellik Bağı .................................................................... 245

d) Kusur....................................................................................... 246

aa) Kast .................................................................................. 246

bb) İhmal ................................................................................ 246

e) Hukuka Aykırılık..................................................................... 247

2. Haksız Fiil Sorumluluğunun Sonucu: Zararın Tazmini............ 247

C. Sebepsiz Zenginleşmeden Doğan Borçlar.................................... 248

III. Borçların Hüküm ve Sonuçları............................................................ 249

A. Borcun İfası....................................................................................... 250

B. Borcun İfa Edilmemesi...................................................................... 252

1. Kavram........................................................................................... 252

2. Hükümleri...................................................................................... 253

a) Aynen İfa Davası................................................................... 253

b) Tazminat Davası .................................................................... 253

c) Sözleşmenin Feshi ................................................................. 253

C. Borçlunun Temerrüdü...................................................................... 253

1. Tanımı............................................................................................ 253

2. Şartları............................................................................................ 254

a) Borç Muaccel Olmalıdır......................................................... 254

b) İhtar.......................................................................................... 254

3. Borçlunun Temerrüdünün Hüküm ve Sonuçları...................... 255

a) Genel Sonuçlar........................................................................ 255

b) Özel Sonuçlar.......................................................................... 255

aa) Para Borçlarına İlişkin Sonuçlar.................................... 255

(1) Temerrüt Faizi ............................................................. 256

(2) Munzam Zarar Tazminatı........................................... 257

bb) İki Tarafa Borç Yükleyen Sözleşmelerde
Borçlunun Temerrüdünün Sonuçları ........................... 257

IV. Borçların Sona Ermesi.......................................................................... 258

A. İfa........................................................................................................ 258

B. İbra...................................................................................................... 258

C. Yenileme (Tecdit).............................................................................. 258

D. Alacaklı ve Borçlu Sıfatının Birleşmesi.......................................... 259

E. Kusursuz İmkânsızlık........................................................................ 259

F. Takas................................................................................................... 261

G. Zamanaşımı........................................................................................ 262

 

 Bölüm 14
Mülkİyet Kavramı

I. Mülkiyet Hakkının Tanımı ve Komşu Kavramlar................................ 264

Aynî Hakların Türleri............................................................................ 265

1. Mülkiyet Hakkı  ................................................................................. 265

2. Sınırlı Aynî Haklar............................................................................. 265

II. Mülkiyetle İlgili Görüşler....................................................................... 267

A. Klasik (Liberal-Bireyci) Görüş........................................................ 267

B. Marksist (Kolektivist) Görüş........................................................... 268

C. Modern (Karma) Görüş.................................................................... 269

D. Türk Hukukundaki Mülkiyet Anlayışı........................................... 269

III. Mülkiyet Hakkının Konusu: “Eşya”dır.............................................. 270

A. Eşya Kavramı.................................................................................... 270

1. Maddi Olma................................................................................... 271

2. İktisadi Değeri Bulunmak............................................................ 271

3. Hakimiyet kurulmaya Elverişli Olma.......................................... 271

4. İnsan Vücuduhna İlişkin Olma................................................... 272

5. Sınırlanabilir Olma........................................................................ 272

B. Eşya Türleri........................................................................................ 273

1. Taşınır Eşya.................................................................................. 273

2. Taşınmaz Eşya.............................................................................. 273

IV. Mülkiyet Hakkının Kapsamı................................................................ 273

A. Asıl Eşya........................................................................................... 273

B. Bütünleyici Parça.............................................................................. 274

C. Eklenti................................................................................................. 274

V. Mülkiyet Hakkının İçeriği: Mülkiyet Hakkından
Doğan Yetki ve Ödevler........................................................................ 275

A. Mülkiyet Hakkından Doğan Yetkiler............................................. 276

1. Aktif (Müspet, Olumlu) Yetkiler................................................. 276

a) Kullanma Yetkisi..................................................................... 277

b) Yararlanma Yetkisi ................................................................. 277

c) Tasarruf Yetkisi ...................................................................... 277

2. Koruyucu Yetkiler (Menfi Yetkiler)........................................... 278

a) İstihkak Davası....................................................................... 278

b) Haksız Elatmanın Önlenmesi Davası .................................. 278

B. Mülkiyet Hakkına Getirilen Sınırlamalar ve
Mülkiyet Hakkından Doğan Ödevler............................................. 279

VI. Mülkiyet Hakkının Türleri.................................................................... 281

A. Tek Mülkiyet..................................................................................... 281

B. Birlikte Mülkiyet................................................................................ 281

1. Paylı Mülkiyet............................................................................... 282

2. Elbirliği Mülkiyeti......................................................................... 283

VII. Mülkiyet Hakkının Kazanılması......................................................... 284

A. Taşınmaz Mülkiyetinin Kazanılması.............................................. 285

1. Aslen Kazanma............................................................................. 285

2. Devren Kazanma: Resmî Şekil+Tapu Siciline Tescil............... 286

B. Taşınır Mülkiyetinin Kazanılması................................................... 287

1. Aslen Kazanma............................................................................. 287

a) İhraz.......................................................................................... 288

b) Bulma....................................................................................... 288

c) Düşme ve Sürüklenme........................................................... 288

d) İşleme....................................................................................... 288

e) Karışma ve Birleşme............................................................... 288

2. Devren Kazanma.......................................................................... 289

 

 Bölüm 15
Mİras Kavramı

I. Mirasçılar.................................................................................................. 291

A. Yasal Mirasçılar................................................................................ 292

Hısımlık Kavramı ve Hısımlığın Türleri.......................................... 292

a) Kan Hısımlığı........................................................................... 293

b) Kayın Hısımlığı....................................................................... 293

1. Kan Hısımlarının Mirasçılığı....................................................... 294

a) Birinci Dereceden Mirasçılar: Altsoy.................................. 294

b) İkinci Dereceden Mirasçılar: Ana-Baba.............................. 288

c) Üçüncü dereceden Mirasçılar:
Büyük Ana ve Büyük Baba.................................................. 295

2. Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı.......................................................... 295

3. Evlatlığın Mirasçılığı.................................................................... 296

4. Devletin Mirasçılığı...................................................................... 297

B. Atanmış Mirasçılar........................................................................... 297

1. Mirasçı Atama.............................................................................. 297

2. Belirli Mal Bırakma....................................................................... 297

II. Ölüme Bağlı Tasarruflar......................................................................... 298

A. Ölüme Bağlı Tasarruf Şekilleri........................................................ 298

1. Vasiyet .......................................................................................... 298

2. Miras Sözleşmesi ......................................................................... 299

B. Miras Bırakanın Tasarruf Özgürlüğü ve Yasal Mirasçıların
Saklı Payları....................................................................................... 299

III. Mirasın Geçişi........................................................................................ 302

A. Mirasın Açılması (m.575-576)......................................................... 302

B. Mirasa Ehliyet (m.577-583).............................................................. 303

1. Miras Bırakanın Ölümü Anında Sağ Olmak.............................. 303

2. Mirastan Yoksun Olmamak......................................................... 303

IV. Mirasçılıktan Çıkarma........................................................................... 305

V. Mirasın Kazanılması............................................................................... 307

1. Kendiliğinden Geçiş..................................................................... 307

2. Bütün Olarak Geçiş...................................................................... 307

3. Kişisel Sorumluluk....................................................................... 308

4. Elbirliği Mülkiyeti......................................................................... 308

5. Müteselsil Sorumluluk................................................................. 308

VI. Mirasçılık Sıfatının İspatı..................................................................... 309

VII. Mirasın Paylaştırılması........................................................................ 310

 

Bibliyografya ....................................................................................... 311-318

Hukuk Terimlerinin İngilizceye Çevirisi Konusunda Açıklama.... 319-333

Türkçe-İngilizce Sözlük  ..................................................................... 319-333

İngilizce-Türkçe Sözlük  ..................................................................... 334-348

Yazarın Özgeçmişi ve Yayın Listesi.................................................. 349-350

 

 

TABLOLAR LİSTESİ

TABLO 2-1: Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma ......... 27

TABLO 3-1: Hukukun Yazılı Kaynakları ................................................... 33

TABLO 5-1: Türkiye’de Yargı Kolları ....................................................... 42

TABLO 12-1: Sorumluluk Türlerinin Karşılaştırılması .......................... 206

 

Şemalar LİSTESİ

ŞEMA 3-1: Hukukun Kaynakları ............................................................... 31

ŞEMA 3.2: Anayasa Değişikliği Usûlü ..................................................... 33

ŞEMA 4-1: Hukukun Dalları ....................................................................... 49

ŞEMA 5-1: Adlî Yargı Kuruluşları ............................................................. 78

ŞEMA 5-2: Adlî Yargı Kuruluşları (Gelecekteki Sistem).......................... 91

ŞEMA 5-2: İdarî Yargı Kuruluşları ............................................................. 97

ŞEMA 6-1: Dava Türleri ............................................................................ 108

ŞEMA 7-1: Özel Hukukta Hukukun Uygulanması ................................ 123

ŞEMA 7-2: Kanunların Zaman Bakımından Uygulanması ................... 131

ŞEMA 7-4: Kanunların Geçmişe Uygulanması ...................................... 135

ŞEMA 8-1: Olaylar ..................................................................................... 142

ŞEMA 8-2: Tek Yanlı Hukukî İşlem, Sözleşme ve Karar ....................... 146

ŞEMA 8-4: İdarî İşlemler ........................................................................... 151

ŞEMA 9-1: Haklar ...................................................................................... 155

ŞEMA 9-2: Hakların Korunması Yolları .................................................. 161

ŞEMA 10-1: Müeyyide Çeşitleri .............................................................. 169

ŞEMA 11-1: Kişiler .................................................................................... 179

ŞEMA 11-2: Gerçek Kişilerin Ehliyetleri  ................................................ 184

ŞEMA 11-3: Özel Hukuk Tüzel Kişilerinin Türleri  ................................ 190

ŞEMA 11-4: Kamu Tüzel Kişileri ............................................................. 196

ŞEMA 12-1: Hukukta Sorumluluk Türleri ............................................... 203

ŞEMA 12-2: Malî Sorumluluk ................................................................... 215

ŞEMA 13-1: Borcun Kaynakları ............................................................... 228

ŞEMA 13-2: Borçların Hükümleri ............................................................. 250

ŞEMA 14-1: Aynî Haklar .......................................................................... 266

ŞEMA 14-2: Mülkiyet Hakkının İçeriği (Yetkiler ve Ödevler) .............. 276

ŞEMA 14-3: Mülkiyet Türleri  .................................................................. 281

ŞEMA 14-4: Mülkiyet Hakkının Kazanılması ......................................... 285

ŞEMA 15-1: Mirasçılar .............................................................................. 292

ŞEMA 15-2: Hısımlık Türleri ..................................................................... 292

 

 

Kısaltmalar

AÜHF: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi

AÜSBF: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi

AY: Anayasa

BTHAE: Bankacılık ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü

BK: Borçlar Kanunu

CK: Ceza Kanunu

CMUK: Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu

HUMK: Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanunu

İİK: İcra ve İflas Kanunu

İÜHF: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi

İYUK: İdarî Yargılama Usûlü Kanunu

KHK: Kanun hükmünde kararname

m.: Madde

MK: Medenî Kanun

RG: Resmî Gazete

TK: Ticaret Kanunu

 

 

 

 

Bölüm 1
Hukukun Bilgi Kaynakları

 

 

 

Bu kitabın iç kapaklarını, içindekileri kısmını ve örnek olarak bazı bölüm ve sayfalarını PDF formatında görmek için burasını tıklayabilirsiniz.

 

 

 

PLÂN

I. Mevzuat  XE "anayasalar"

II. Yargı Kararları

1. Anayasa Mahkemesi Kararları

2. Yargıtay Kararları

3. Danıştay Kararları

4. Askerî Yargıtay Kararları

5. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi"  Kararları

6. Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları

III. Bilimsel Eserler XE "Bilimsel Eserler"

A. Hukuk Dergileri

B. Başlıca Genel Eserler

Kaynak Arama

Bu kitabın konusunu “hukukun temel kavramları (fundamental concepts of law XE "hukukun temel kavramları (fundamental concepts of law" )” oluşturmaktadır. Ancak hukukun temel kavramlarını görmeden önce, “hukukun bilgi kaynakları (literary sources of law)” XE "hukukun bilgi kaynakları (literary sources of law)\”" nı, yani hukuk kurallarının bulunacağı yerleri ve bunların kapsamları hakkında bilgi edinilecek metinleri kısaca görmek gerekir. Hukukunun bilgi kaynakları “mevzuat”, “yargı kararları” ve “bilimsel eserler” olmak üzere üçe ayrılır:

I. Mevzuat

Hukukun bilgi kaynaklarından birincisi mevzuattır. “Mevzuat (legislation) XE "Mevzuat (legislation)" ”, anayasa, kanun, kanun hükmünde kararname, uluslararası andlaşma, tüzük, yönetmelik ve diğer düzenleyici işlemlerden oluşur. Mevzuata ulaşmanın en sağlam kaynağı Resmî Gazetedir. “Resmî Gazete (Official Gazette) XE "Resmî Gazete (Official Gazette)" ”, RG harfleriyle kısaltılır. Resmî Gazete, Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü tarafından Ankara’da yayımlanmaktadır. Resmî Gazete, gazete bayilerinde satılmaz. Resmî Gazete kural olarak günlüktür; ancak bazen acele yayınlanması lazım gelen bir metin için aynı gün ikinci bir sayı daha çıkarılır. Buna “mükerrer sayı” denir. Resmî Gazetenin 2000 yılından buyana olan sayılarına internet üzerinden ücretsiz olarak http://rega.basbakanlik.gov.tr adresinden ulaşılabilir ve bu sitede arama yapılabilir.

Kanun, kanun hükmünde kararname, tüzük ve çeşitli yönetmelik ve tebliğlere internet üzerinden ücretsiz olarak Başbakanlık Mevzuat Bilgi Sisteminden XE "Başbakanlık Mevzuat Bilgi Sisteminden"  (e-mevzuat XE "e-mevzuat" ) (http://mevzuat. basbakanlik.gov.tr) ulaşılabilir. Kanunların hazırlık çalışmalarına (teklif ve tasarı metinlerine, gerekçelerine, kanunun kabulü sırasında TBMM’de yapılan tartışmalara da www.tbmm.gov.tr adresinden erişilebilir.  İnternette daha pek çok ücretli ya da ücretsiz mevzuat sitesi vardır: wwww.kazanci.com.tr (Kazancı XE "Kazancı"  Yayınları); www.mevbank.com (Lebib Yalkın XE "Lebib Yalkın"  Yayınları) gibi.

Mevzuat ararken, internette, o mevzuatla ilgili olan kamu kurum ve kuruluşunun web sitesi de ziyaret edilebilir. Özellikle yönetmelik, tebliğ, sirküler, genelge gibi çeşitli düzenleyici işlemler için böyle yapmak gerekir. Örneğin mahallî idareler ile ilgili bir yönetmeliği www.mahalli-idareler.gov.tr adresindeki İçişleri Bakanlığı Mahallî İdareler Genel Müdürlüğünün internet sitesinden; kamu mallarıyla ilgili bir yönetmeliği veya genelgeyi www.milliemlak.gov.tr adresindeki Maliye Bakanlığı Millî Emlâk Genel Müdürlüğünün internet sitesinden bulmak mümkün olabilir. Keza bir belediye yönetmeliğini bulmak için o belediyenin web sayfasına; bir üniversite yönetmeliğini bulmak için o üniversitenin web sayfasına bakılabilir.

Ceza Kanunu, Medenî Kanun, Borçlar Kanunu, Ticaret Kanunu gibi temel kanunlar kitapçıklar şeklinde piyasada bulunmaktadır. Örneğin Seçkin Yayınları, “Kanun Metinleri Dizisi” adı altında pek çok önemli kanunu cep kitabı boyutunda kitapçık hâlinde yayınlamıştır.

II. YARGI kararları

Hukukun bilgi kaynaklarından ikincisi “yargı kararları (jurisdictional decisions XE "yargı kararları (jurisdictional decisions" )” veya daha doğrudan bir ifadeyle “mahkeme kararları (court decisions XE "mahkeme kararları (court decisions" )”dır. Hukuk alanında çalışacak herkes, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi ve Uyuşmazlık Mahkemesi kararlarına ihtiyaç duyar. O nedenle bu yüksek mahkemelerin kararlarına nasıl ulaşılacağının bilinmesi gerekir.

1. Anayasa Mahkemesi Kararları.- “Anayasa Mahkemesi kararları (decisions of the Constitutional Court XE "Anayasa Mahkemesi kararları (decisions of the Constitutional Court" )”, Resmî Gazetede ve Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi XE "Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi" nde yayınlanmaktadır. Bu dergi, AMKD veya AYMKD şeklinde kısaltılmaktadır. Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisinin ilk sayısı 1964 yılında yayınlanmıştır. En son olarak 43’üncü sayısı yayınlanmıştır. Türk Anayasa Mahkemesi kararlarına bu mahkemenin resmî internet sitesi olan www.anayasa.gov.tr adresinden ulaşılabilmektedir. Anayasa Mahkemesi kararlarına atıf usûlü örneğin şöyledir: Anayasa Mahkemesi, 23 Haziran 1998 Tarih ve E.1998/3, K.1998/28 Sayılı Karar, Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı 35, Cilt 1, s.211. (E. “esas sayısı”; K. de “karar sayısı”nın kısaltmasıdır. Esas sayısı, dava dosyasına verilen numara, karar sayısı ise karara verilen numaradır. Örneğin “K.1998/28” o mahkemenin o türden 1998 yılında verdiği 28’inci karar demektir).

2. Yargıtay Kararları.- “Yargıtay kararları (decisions of the Court of Cassation XE "Yargıtay kararları (decisions of the Court of Cassation" )”, Yargıtay Kararlar Dergisinde (YKD) yayınlanmaktadır. Bu dergi YKD şeklinde kısaltılmaktadır. Yargıtayın pek çok emsal kararına internet üzerinden www. yargitay.gov.tr adresinden ulaşılabilir. Yargıtay kararlarına atıf usûlü örneğin şöyledir: Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesi, 17 Kasım 1986 Tarih ve E.1986/4898, K.1986/7786 Sayılı Karar, Yargıtay Kararlar Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, s.200.

3. Danıştay Kararları.- 1937-1971 yılları arasında olan “Danıştay kararları (decisions of the Council of State XE "Danıştay kararları (decisions of the Council of State" )”, Danıştay Kararlar Dergi-sinde; 1971 yılından bu yana olan kararlar ise Danıştay Dergisinde yayınlanmıştır. (NOT: 2003-2004 yıllarında Danıştay kararları Danıştay Kararlar Dergisinde yayınlanmıştır. Bu Dergi 6 sayı çıktıktan sonra Danıştay kararları yine Danıştay Dergisinde yayınlanmaya başlanmıştır). Danıştay kararlarına örneğin şöyle atıf yapılır: Danıştay Sekizinci Dairesi, 27 Haziran 2000 Tarih ve E.1998/5912, K.2000/ 4951 Sayılı Karar, Danıştay Dergisi, Sayı 104, s.415-418. Danıştayın pek çok emsal kararına “Danıştay Bilgi Bankası Karar Erişim Sistemi”nden (www.danistay.gov.tr) ulaşılabilir ve burada karar araması yapılabilir. Danıştayın önemli kararlarına www.kazanci.com.tr adresinden de ulaşılabilir (ücretlidir).

4. Askerî Yargıtay Kararları XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi" .- “Askerî Yargıtay kararları (decisions of the Military Court of Cassation XE "Askerî Yargıtay kararları (decisions of the Military Court of Cassation" )”, Askerî Yargıtay Kararlar Dergisi ve Askerî Yargıtay Dergisinde XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Dergisinde"  yayınlanmaktadır. Askerî Yagıtay içtihadı birleştirme kararlarına www.msb. gov.tr/Birimler/AsYar/ictihatlar/ictihat.htm adresinden ulaşılabilir.

5. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi"  Kararları.- “Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kararları (decisions of the High Military Administrative Court XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kararları (decisions of the High Military Administrative Court" )”, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Dergisinde XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Dergisinde"  yayınlanmaktadır. Bu dergi, AYİMD şeklinde kısaltılmaktadır. Askerî Yüksek İdare Mahkemesinin kararlarına internet üzerinden http://www.msb.gov.tr/ayim/Ayim_kararlar.asp adresinden ulaşılabilir. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kararlarına atıf usûlü örneğin şöyledir: Askerî Yüksek İdare Mahkemesi İkinci Dairesi, 28 Mart 2001 Tarih ve E.2000/ 583, K.2001/253 XE "Askerî Yüksek İdare Mahkemesi İkinci Dairesi, 28 Mart 2001 Tarih ve E.2000/583, K.2001/253" , Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Dergisi, Sayı 16, s.260-266.

6. Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları.- “Uyuşmazlık Mahkemesinin kararları (decisions of the Court of Conflicts, Court of Jurisdictional Conflicts XE "Uyuşmazlık Mahkemesinin kararları (decisions of the Court of Conflicts, Court of Jurisdictional Conflicts" )”nın yayınlandığı bir dergi yoktur. Uyuşmazlık Mahkemesinin kararları Resmî Gazetede yayınlanmaktadır. Dolayısıyla bu kararları Resmî Gazetede aramak gerekir. Uyuşmazlık Mahkemesinin bir internet sitesi yoktur. Uyuşmazlık Mahkemesi kararlarına atıf usûlü örneğin şöyledir: Uyuşmazlık Mahkemesi, 3 Mayıs 1999 Tarih ve E.1999/1, K.1999/11 Sayılı Karar, Resmî Gazete, 8 Haziran 1999, Sayı 23719, s.25.

III. Bilimsel Eserler XE "Bilimsel Eserler"

Hukukun üçüncü bilgi kaynağı, hukuk alanında yazılmış bilimsel eserlerdir. “Bilimsel eserler (doctrine, books of authority XE "Bilimsel eserler (doctrine, books of authority" )”, genel eserler, monografiler ve makaleler olarak üç grup altında toplanabilir. Genel eserler belirli bir hukuk dalının bütünü hakkında bilgi verirler. Örneğin bir “borçlar hukuku kitabı” bir genel eserdir. Monografiler belirli tek bir konuyu derinlemesine inceleyen kitaplardır. Örneğin kira sözleşmesi üzerine yazılmış bir kitap bir monografidir.

A. HUKUK DERGİLERİ

“Makaleler (articles XE "Makaleler (articles" )” dergilerde yayınlanan kısa inceleme yazılarıdır. Türkiye’de yayınlanan başlıca “hukuk dergileri (law journals XE "hukuk dergileri (law journals" )” şunlardır:

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (AÜHFD)

Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (AÜSBFD)

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası (İÜHFM)

Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (SÜHFD)

Atatürk Üniversitesi Erzincan Hukuk Fakültesi Dergisi (AÜEHFD)

İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi XE "İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi"  (İHİD)

Adalet Dergisi (AD)

Türkiye Barolar Birliği Dergisi (TBBD)

Ankara Barosu Dergisi  XE "Amme İdaresi Dergisi"  (ABD)

İstanbul Barosu Dergisi XE "Amme İdaresi Dergisi"  (İBD)

İzmir Barosu Dergisi XE "Amme İdaresi Dergisi"  (İBD)

Âmme İdaresi Dergisi (AİD)

Kazancı Hukuk Dergisi

Terazi: Ayık Hukuk Dergisi

Yasa Hukuk Dergisi

Legal Hukuk Dergisi

B. BAŞLICA GENEL ESERLER

Biz aşağıda hukukun çeşitli alanlarında yazılmış ve piyasada bulunan kitaplardan oluşan bir genel eserler listesini sunuyoruz.  Hukukun çeşitli dalları hakkında bilgi edinmek isteyen öğrenciler şu kitaplara başvurabilirler:

1. Hukuka Giriş, Hukuk Başlangıcı, Hukukun Temel Kavramları, vs.

ADAL (Erhan), Hukukun Temel İlkeleri El Kitabı,  İstanbul, Legal, 8.B.,2004.

AKI (Erol), Hukukun Temel Kavramları, İzmir, Barış Yayınları, Fakülteler Kitabevi, 2007.

AKINTÜRK (Turgut), Temel Hukuk, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, 4. Baskı, 1992.

AKYILMAZ (Bahtiyar), M. Fatih Uşan , Şahin Akıncı , Vahit Doğan , Süleyman Yalman, Hukuka Giriş, Konya, Sayram Y., 2005

ANAYURT (Ömer), Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 7. Baskı, 2007.

ANSAY (Sabri Şakir), Hukuk Bilimine Giriş, Ankara, Güzel İstanbul Matbaası, Yedinci Baskı, 1958.

ANSAY (Tuğrul) ve Don Wallace, Introduction to Turkish Law, The Hague, Kluwer ve Ankara, Turhan Kitabevi, 2005

ARAL (Vecdi), Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine, İstanbul, İÜHF, 1975.

ARSAL (Sadri Maksudi), Hukukun Umumi Esasları, Ankara, Ankara Hukuk Fakültesi Neşriyatı, 1937.

ASLAN (Yılmaz), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2007.

Atar (Yavuz) et alii, Hukuk Bilimine Giriş, Konya, Mimoza, 1997 .

ATAY (Cevdet), Hukuka Giriş, Bursa, Marmara Kitabevi Yayınları, 1997.

AYAN (Mehmet) ve ARSLAN (İbrahim), Temel Hukuk Bilgisi, Konya, Mimoza, 2000.

AYBAY (Aydın) ve AYBAY (Rona), Hukuka Giriş, İstanbul, Bilgi Ü. Y, 2007.

AYDIN (Nurullah), Hukuka Giriş-Temel Kavramlar, Ankara, Turhan, 2007.

BATTAL (Ahmet), Hukukun Temel Kavramları, Ankara,  Gazi Kit., 2007.

BİLGE (Necip), Hukuk Başlangıcı: Hukukun Temel Kavram ve Kurumları, Ankara, Turhan Kitabevi, 21. Baskı, 2007.

BOZKURT (Enver), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Asil Y. 2006.

CAN (Halil) ve GÜNER (Semih), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Siyasal Kitabevi Yayınları, 2000.

ÇAĞIL (Orhan Münir), Hukuk Başlangıcı Dersleri, İstanbul, İÜHF Yay., 1963.

ÇAKICI GERÇEK (Leyla), Genel Hukuk Bilgisi (Hukuka Giriş), İstanbul, Beta Y. 2006.

DİNÇKOL (Abdullah), Temel Hukuk Bilgisi, İstanbul, Der, 2007.

ESENER (Turhan), Hukuk Başlangıcı Dersleri, İstanbul, Alkım, 1998.

Fendoğlu (Hasan Tahsin), Hukuk Bilimine Giriş, İstanbul, Filiz, 1997.

GÖĞER (Erdoğan), Hukuk Başlangıcı Dersleri, Ankara, AÜHF Yayınları, 1976, 2 Cilt.

GÖRGÜN (Şanal), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Yetkin, 5.b.,1996.

GÖZLER (Kemal), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 3.B.,2007.

GÖZLER (Kemal), Genel Hukuk Bilgisi, Bursa, Ekin Kitabevi, 2007.

GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Turhan Kitabevi, 26.Baskı, 2007.

GÜRİZ (Adnan), Hukuk Başlangıcı, Ankara, Siyasal Kitabevi, 11.B., 2006.

GÜVEN (Kudret), General Principles of Turkish Law, Ankara, Bilge, 2007

HİRŞ (Ernest E.), Pratik Hukukta Metod, Ankara, Bankacılık ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayını, 2005.

KALABALIK (Halil), Temel Hukuk Bilgisi, İstanbul, Değişim, 2003.

KARAYALÇIN  (Yaşar), Hukukta Öğretim-Kaynaklar-Metod Problem Çözme, Ankara, Bankacılık ve Ticaret Araştırma Enstitüsü Yayını, 2001.

KEYMAN (Selahattin), Hukuka Giriş ve Metodolojisi, Ankara, Doruk, 1981.

KEYMAN (Selahattin), Hukuka Giriş, Ankara, Yetkin, 2005.

KOCAMAN (Arif), Temel Hukuk Bilgisi, Ankara, Tesmer Yayınları, 2007.

ÖNEN (Mesut), Hukukun Temel Kavramları, İstanbul, Arıkan, 2006.

ÖZEL (Çağlar) ve Erol Cansel, Hukuk Başlangıcı, Ankara, Seçkin Y.,2006

PULAŞLI (Hasan), Temel Hukuk, Adana, Karahan, 5. Baskı, 2005.

ŞAFAK (Ali), Hukuk Başlangıcı, Ankara, Alkım Yayınları, 3. Baskı, 1994.

ŞENYÜZ (Doğan) ve TAŞ (Metin), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kit., 2006.

ŞENYÜZ (Doğan), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi, 2007.

UMAR (Bilge), Hukuk Başlangıcı, İzmir, DEÜ Hukuk Fakültesi Yay.,1997.

ÜZÜLMEZ (İlhan) ve İsmail Kayar, Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Detay Y., 2007

YÖRÜK (A. Kemal), Hukuk Başlangıcı, İstanbul, 1956.

2. Hukuk Felsefesi  ve Hukuk Sosyolojisi

CAN (Cahit), Hukuk Sosyolojisinin Antropolojik Temelleri ve Genel Gelişim Çizgisi, Ankara, Seçkin Y., 2003.

GÜRİZ (Adnan), Hukuk Felsefesi, Ankara, Siyasal Kitabevi Yayınları, 2007.

GÜRKAN (Ülker), Hukuk Sosyolojisine Giriş, Ankara, Siyasal Kit., 2005.

HİRŞ (Ernest), Hukuk Felsefesi ve Hukuk Sosyolojisi Dersleri, Ankara, BTHAE Yayınları, 2001.

IŞIKTAÇ (Yasemin), Hukuk Felsefesi, İstanbul, Filiz, 2004.

IŞIKTAÇ (Yasemin), Hukuk Sosyolojisi, İstanbul, Filiz, 2008.

İZVEREN (Adil), Hukuk Felsefesi, İzmir, DEÜ Yayınları, 1995.

3. Hukuk Tarihi

AYDIN (M. Akif), Türk Hukuk Tarihi, İstanbul, Hars Yay., 5. Baskı, 2005.

CİN (Halil) ve AKYILMAZ (Gül), Türk Hukuk Tarihi, Konya, Sayram, 2003.

UMUR (Ziya), Türk Hukuk Tarihi Dersleri I, İstanbul, Beta, 2000.

ÜÇOK (Coşkun) ve MUMCU (Ahmet), BOZKURT (Gülnihal), Türk Hukuk Tarihi, Ankara, Turhan K., 12. Baskı, 2007.

4. Roma Hukuku

ÇELEBİCAN-KARADENİZ (Özcan), Roma Hukuku, Ankara, Yetkin, 2006.

UMUR (Ziya), Roma Hukuku Ders Notları, İstanbul, Beta, 2000.

TAHİROĞLU (Bülent), Roma Hukuku Dersleri, İstanbul, Der Y., 3. B., 2003.

VİLLEY (Michel), Roma Hukukunun Güncelliği, İstanbul, Der, 2003.

5. Uluslararası Hukuk

BOZKURT (Enver), M. Akif Kütükçü ve Yasin Poyraz, Devletler Hukuku, Ankara, Asil Yayın, 4. Baskı, 2004.

ÇELİK (Edip F), Milletlerarası Hukuk, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1975.

DOĞAN (İlyas), Devletler Hukuku, Ankara, Seçkin, 2008.

GÜNDÜZ (Aslan), Milletlerarası Hukuk: Temel Belgeler, Örnek kararlar, İstanbul, Beta, 5. Baskı, 2005.

PAZARCI (Hüseyin), Uluslararası Hukuk Dersleri, Ankara, Turhan Kitabevi, I. Kitap, 10.B., 2005; İkinci Kitap, 8.B., 2005; III. Kitap, 4.B. 2005; 4.Kitap, 2. B. 2006.

PAZARCI (Hüseyin), Uluslararası Hukuk Ankara, Turhan, 5. Baskı, 2007.

SUR (Melda), Uluslararası Hukukun Esasları, İstanbul, Beta, 2006.

TOLUNER (Sevin), Milletlerarası Hukuk Dersleri, İstanbul, Beta, 4.B.,1996.

6. Anayasa Hukuku

ERDOĞAN (Mustafa), Anayasa Hukukuna Giriş, Ankara, Orion., 3. B., 2005.

GÖZLER (Kemal), Anayasa Hukukuna Giriş, Bursa, Ekin Kit.,12.B., 2008.

GÖZLER (Kemal), Türk Anayasa Hukuku Dersleri, Bursa, Ekin, 5. B., 2008.

ÖZBUDUN (Ergun), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Yetkin, 8. Baskı, 2005.

SABUNCU (Yavuz), Anayasaya Giriş, Ankara, İmaj, 12. Baskı, 2006.

TANÖR (Bülent) ve Necmi Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, İstanbul, Beta, 7. Baskı, 2005.

TEZİÇ (Erdoğan), Anayasa Hukuku, İstanbul, Beta, 12. Baskı, 2007. 

7. İdare Hukuku

DURAN (Lûtfi)  XE "Duran" , İdare Hukuku Ders Notları, İstanbul, İÜHF Yayınları, 1982.

GİRİTLİ (İsmet), Pertev Bilgen ve Tayfun Akgüner, İdare Hukuku, İstanbul, Der Yayınları, 2001.

GÖZLER (Kemal), İdare Hukuku, Bursa, Ekin, 2003, 2 Cilt; İdare Hukukuna Dersleri, Bursa, Ekin, 6.B, 2007; İdare Hukukuna Giriş, Bursa, Ekin, 8. B, 2008.

GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref) XE "Gözübüyük" , Yönetim Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 23. Baskı, 2005.

GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Yönetsel Yargı, Ankara, Turhan, 24. Baskı, 2006.

GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref) ve Turgut Tan, İdare Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 2. Baskı, 2006, (Cilt II: Genel Esaslar).

GÜNDAY (Metin), İdare Hukuku, Ankara, İmaj Yayıncılık, 9. Baskı, 2005.

ONAR (Sıddık Sami)  XE "Onar" , İdare Hukukunun Umumî Esasları, İstanbul, Hak Kitabevi, 1966, 3 Cilt.

ÖZAY (İl Han), Günışığında Yönetim, İstanbul, Filiz Kitabevi, 2004.

YAYLA (Yıldızhan) XE "Yayla" , İdare Hukuku, İstanbul, Filiz Kitabevi, 2.B., 1990.

KALABALIK (Halil), İdare Hukuku Dersleri, İstanbul, Değişim Yay., 2004.

YILDIRIM (Ramazan), İdare Hukuku Dersleri, Konya, Mimoza, 2005.

8. Vergi Hukuku

ARSLAN (Mehmet),  Vergi Hukuku, İstanbul, Alfa, 2002.

BİLİCİ (Nurettin), Vergi Hukuku, Ankara, Seçkin, 2008.

KARAKOÇ (Yusuf), Genel Vergi Hukuku, Ankara, Yetkin, 3. B., , 2004.  

KIRBAŞ (Sadık), Vergi Hukuku: Temel Kavramlar İlkeler ve Kurumlar, Ankara, Siyasal Kitabevi, 2004.

KIZILOT (Şükrü), Doğan Şenyüz, Metin Taş ve Recai Dönmez, Vergi Hukuku, Ankara, Yaklaşım, 2007.

ÖNCEL (Mualla), KUMRULU (Ahmet) ve ÇAĞAN (Nami), Vergi Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 14. Baskı, 2008.

ÖNCEL (Mualla) ve ÇAĞAN (Nami), Bankacılar İçin Malî Hukuk Bilgisi, Ankara, BTHAE Yayınları, Dokuzuncu Baskı, 2000.

MUTLUER (M. Kamil), Vergi Genel Hukuku, İstanbul, İ. Bilgi Ü., 2006.

9. Ceza Hukuku

ARTUK (M. Emin), GÖKCEN (Ahmet) ve YENİDÜNYA (A. Caner), Ceza Hukuku: Genel Hükümler I, Ankara, Turhan Kitabevi, 2. Baskı, 2007.

ARTUK (M. Emin), GÖKCEN (Ahmet) ve YENİDÜNYA (A. Caner), Ceza Hukuku: Özel Hükümler, Ankara, Turhan, 2008.

CENTEL (Nur), ZAFER (Hamide) ve ÇAKMUT (Özlem), Türk Ceza Hukukuna Giriş, İstanbul, Beta, 3. Baskı, 2005.

DÖNMEZER (Sulhi) ve ERMAN (Sahir), Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, İstanbul, Beta Yayınları, 1997, 1999, 3 Cilt.

İÇEL (Kayıhan) ve ÜNVER (Yener) Uygulamalı Ceza Hukuku, İstanbul, Beta, 2. baskı, 2006.

ÖZGENÇ (İzzet), Türk Ceza Hukuku-Genel Hükümler, Ankara, Seçkin, 2007.

TEZCAN (Durmuş), ERDEM (Mustafa Ruhan) ÖNOK (R. Murat), Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, Ankara, Seçkin Yayınevi, 3. Baskı, 2007.

TOROSLU (Nevzat), Ceza Hukuku: Genel Kısım, Ankara, Savaş, 2008.

TOROSLU (Nevzat), Ceza Hukuku: Özel Kısım, Ankara, Savaş, 2008.

10. Ceza Muhakemesi Hukuku

CENTEL (Nur) ve ZAFER (Hamide), Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul, Beta, 3. Baskı, 2008.

KUNTER (Nurullah), YENİSEY (Feridun) ve NUHOĞLU (Ayşe), Muhakeme Hukuku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul, Arıkan BYD, 14. Baskı, 2006.

ÖZBEK (Veli Özer), Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2006.

TOROSLU (Nevzat) ve Metin Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara, Savaş Yayınları, 5.B., 2006.

YURTCAN (Erdener), Ceza Yargılaması Hukuku, İstanbul, Beta, 2007

11. Medenî Hukuk

a) Genel, Başlangıç Hükümleri

AKINTÜRK (Turgut), Yeni Medeni Kanuna Uyarlanmış Medeni Hukuk, İstanbul, Beta Yayınları, 13. Baskı, 2008.

AYAN (Mehmet), Medeni Hukuka Giriş, Konya, Mimoza Yayınları, 2007.

KILIÇOĞLU (Ahmet), Medenî Hukuk, Ankara, Turhan, 2004.

OĞUZMAN (M. Kemal) ve BARLAS (Nami), Medeni Hukuk, İstanbul, Arıkan, 2007.

ÖZTAN (Bilge), Medenî Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Turhan, 2008.

SEROZAN (Rona), Medenî Hukuk: Genel Bölüm, İstanbul, Vedat, 2005.

b) Kişiler Hukuku

ARPACI (Abdülkadir), Kişiler Hukuku, İstanbul, Beta, 2000.

AKİPEK (Jale) ve AKINTÜRK (Turgut), Türk Medenî Hukuku: Gerçek Kişiler, İstanbul, Beta, 6. Baskı, 2007.

AYAN (Mehmet), Kişiler Hukuku, Konya, Mimoza Yayınları, 2007.

DURAL (Mustafa), ÖĞÜZ (Tufan) ve GÜMÜŞ (Alper), Türk Özel Hukuku, Cilt II:  Kişiler Hukuku, İstanbul, Filiz, 2004.

HATEMİ (Hüseyin), Gerçek Kişiler Hukuku, İstanbul, Vedat Kitapçılık, 2005.

c) Aile Hukuku

AKINTÜRK (Turgut), Türk Medenî Hukuku, 2. Cilt: Aile Hukuku, İstanbul, Beta, 10. Baskı, 2006.

DURAL (Mustafa), ÖĞÜZ (Tufan) ve GÜMÜŞ (Alper), Türk Özel Hukuku, Cilt III:  Aile Hukuku, İstanbul, Filiz, 2005.

ÖZTAN (Bilge), Aile Hukuku, Ankara, Turhan, 5. Baskı, 2004.

d) Miras Hukuku

AYAN (Mehmet), Miras Hukuku, Konya, Mimoza Yayıncılık, 4. Baskı, 2007.

AYBAY (Aydın), Miras Hukuku, İstanbul,  Maltepe Ühiv. Yay., 2003.

DURAL (Mustafa), ÖZ (Turgut), Türk Özel Hukuku, Cilt IV:  Miras Hukuku, İstanbul, Filiz, 2005.

İMRE (Zahit) ve ERMAN (Hasan), Miras Hukuku, İstanbul, Der Yay., 2003.

KILIÇOĞLU (Ahmet), Miras Hukuku, Ankara, Turhan, 2006.

ÖZTAN (Bilge), Miras Hukuku, Ankara, Turhan, Cilt I, 2007; Cilt II, 2006.  

SEROZAN (Rona) ve ENGİN (Baki İlkay), Miras Hukuku, Ankara, Seçkin, 2004.

e) Eşya Hukuku

AYAN (Mehmet), Eşya Hukuku, Konya, Mimoza, 2004.

AYBAY (Aydın) ve HATEMİ (Hüseyin), Eşya Hukuku Dersleri, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1996.

ERTAŞ (Şeref), Eşya Hukuku, Ankara, Seçkin, 6. Baskı, 2005.

OĞUZMAN (M. Kemal), SELİÇİ (Özer) ve OKTAY ÖZDEMİR (Saibe), Eşya Hukuku, İstanbul, Filiz Kitabevi, 10. Baskı, 2004.

12. Borçlar Hukuku,

AKINTÜRK (Turgut), Borçlar Hukuku, İstanbul, Beta Yayınları, 2007.

ARAL (Fahrettin), Borçlar Hukuku: Özel Borç İlişkileri, Ankara, Yetkin, 2007.

AYAN (Mehmet), Borçlar Hukuku (Genel Hükümler), Konya, Mimoza, 2007.

EREN (Fikret), Borçlar Hukuku, Beta Yayınları, Altıncı Baskı, 1998, 2 Cilt.

İNAN (Ali Naim), Bankacılar İçin Borçlar Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE, 2001.

KAPLAN (İbrahim), Borçlar Hukuku Dersleri, Ankara, İmaj, 3. Baskı, 2001.

NOMER (Haluk), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, İstanbul, Beta,3.B.2004.

OĞUZMAN (M. Kemal) ve ÖZ (Turgut),  Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, İstanbul, Filiz, 4. Baskı, 2005.

ÖNEN (Turgut), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, Ankara, Yargı Kit., 1999.

REİSOĞLU (Safa), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, İstanbul, Beta, ,  2006.

YAVUZ (Cevdet), Borçlar Hukuku Dersleri: Özel Hükümler, İstanbul, Beta Yayınları, 2007.

ZEVKLİLER (Aydın) ve Ayşe Havutçu, Borçlar Hukuku: Özel Borç İlişkileri, Ankara, Seçkin, 2007.

13. Ticaret Hukuku

a) Genel Olarak

BOZER (Ali) ve GÖLE (Celal), Bankacılar İçin Ticaret Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE Yayınları, 18. Baskı, 2006.

İMREGÜN (Oğuz), Kara Ticaret Hukuku Dersleri (Genel Hükümler – Ortaklıklar – Kıymetli Evrak), İstanbul, 10. Baskı, 2002.

İMREGÜN (Oğuz), OMAĞ (Merih Kemal) ve TEKİL (Fahiman), Ticaret Hukuku, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi AÖF Yayınları, 1990.

b) Ticarî İşletme Hukuku

ARKAN (Sabih), Ticarî İşletme Hukuku, Ankara, BTHAE, 8. Baskı, 2006.

POROY (Reha) ve YASAMAN (Hamdi), Ticari İşletme Hukuku, İstanbul, Vedat Yayıncılık, 10. Baskı, 2004.

c) Şirketler Hukuku

ANSAY (Tuğrul) ve Aynur Yongalık, Bankacılar İçin Şirketler Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE Yayınları, 21.B. Baskı, 2006.

POROY (Reha), TEKİNALP (Ünal) ve ÇAMOĞLU (Ersin), Ortaklıklar ve Kooperatif Hukuku,  İstanbul, Arıkan, 10. Baskı, 2005.

d) Kıymetli Evrak Hukuku

BOZER (Ali) ve GÖLE (Celal), Bankacılar İçin Kıymetli Evrak Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE, 13. Baskı, 2005.

POROY (Reha) ve TEKİNALP (Ünal), Kıymetli Evrak Hukuku Esasları, İstanbul, Arıkan Basım, 16. Baskı, 2005.

e) Deniz Ticareti Hukuku

CAN (Mertol), Deniz Ticareti Hukuku, Ankara, İmaj, 2003.

ÇAĞA (Tahir) ve KENDER (Rayegan), Deniz Ticareti Hukuku I: Giriş, Gemi, Donatan ve Kaptan, İstanbul, Arıkan, 13. Baskı,  2005;  c.II: Navlun, 8. Baskı, 2006; c.III: 2005.

TEKİL (Fehiman),  Deniz Hukuku, İstanbul, 2001. 

f) Sigorta Hukuku

BOZER (Ali), Sigorta Hukuku, Ankara, BTHAE Yayınları, 2007.

CAN (Mertol), Türk Özel Sigorta Hukuku, Ankara, İmaj, 2007.

14. Medenî Usul Hukuku

ALANGOYA (Yavuz), YILDIRIM (Kamil) ve DEREN (Nevhis), Medeni Usul Hukuku Esasları, İstanbul, Alkım Yayınevi, 6. Baskı, 2006

KURU (Baki), ASLAN (Ramazan) ve YILMAZ (Ejder), Medenî Usul Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları, 18. Baskı, 2007.

PEKCANITEZ (Hakan), Medeni Usul Hukuku, Ankara, Seçkin, 2001.

PEKCANITEZ (Hakan), Muhammet Özekes ve Oğuz Atalay, Medenî Usul Hukuku, Ankara, Yetkin, 2. B. 2008.

 

15. İcra ve İflas Hukuku

KURU (Baki), ASLAN (Ramazan) ve YILMAZ (Ejder), İcra ve İflas Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları, 21. Baskı,  2007.

KURU (Baki) ve KONURALP (Haluk), Bankacılar İçin İcra ve İflas Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE Yayınları, 2002.

16. Devletler Özel Hukuku

AYBAY (Rona) ve DARDAĞAN (Esra), Uluslararası Düzeyde Yasaların Çatışması (Kanunlar İhtilafı), İstanbul,  Bilgi Üniv. Yay., 2005.

AYBAY (Rona), Vatandaşlık Hukuku, İstanbul,  Bilgi Üniv. Yay., 2006.

ÇELİKEL (Aysel), Milletlerarası Özel Hukuk, İstanbul, Beta, 7. Baskı, 2004.

ÇELİKEL (Aysel) ve ÖZTEKİN GELGEL (Günseli), Yabancılar Hukuku, İstanbul, Beta, 12. Baskı, 2000.

NOMER (Ergin) ve ŞANLI (Cemal), Devletler Hususi Hukuku, İstanbul, Beta, 16. baskı, 2008.

NOMER (Ergin), Vatandaşlık Hukuku, İstanbul, Filiz, 14. Baskı, 2003.

TEKİNALP (Gülören), Milletlerarası Özel Hukuku, İstanbul, Arıkan, 2006.

TEKİNALP (Gülören), Türk Yabancılar Hukuku, İstanbul, Beta, 8. B.2003.

17. İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

ÇELİK (Nuri), İş Hukuku Dersleri, İstanbul, Beta Basım Yayın, 2007.

TUNÇOMAĞ (Kenan) ve Tankut Centel, İş Hukukunun Esasları, İstanbul, Beta Basım Yayın, 2008.

EYRENCİ (Öner), Savaş Taşkent ve Devrim Ulucan, Bireysel İş Hukuku, İstanbul, Legal Yayıncılık, 3. Baskı, 2006.

NARMANLIOĞLU (Ünal), İş Hukuku I: Ferdi İş İlişkileri, İzmir, Dokuzeylül Üniversitesi Yayınları, 1998.

NARMANLIOĞLU (Ünal), İş Hukuku II: Toplu İş Hukuku, İzmir, Dokuzeylül Üniversitesi Yayınları, 2001.

TUNCAY (A. Can), Toplu İş Hukuku: Sendikalar, Toplu İş Sözleşmeleri, Toplu İş Uyuşmazlıkları, İstanbul, Alfa,  1999.

TUNCAY (A. Can) ve Ömer Ekmekçi, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, İstanbul, Legal Yayıncılık, 2008.

GÜZEL (Ali), Ali Rıza Okur ve Nurşen Caniklioğlu, Sosyal Güvenlik Hukuku, İstanbul, Beta, 11. Baskı, 2008.

18. Avrupa Birliği Hukuku

BOZKURT (Enver), ÖZCAN (Mehmet) ve KÖKTAŞ (Arif), Avrupa Birliği Hukuku, Ankara, Asil, 4. Baskı, 2008.

GÜNUĞUR (Haluk), Avrupa Topluluğu Hukuku, Ankara, Gazi Kitabevi Yayınları, 2002.

TEKİNALP (Gülören) ve TEKİNALP (Ünal), Avrupa Birliği Hukuku, İstanbul, İkinci Baskı, 2000.

19. Avrupa İnsan Hakları Hukuku

ANAYURT (Ömer), Avrupa İnsan Hakları Hukukunda Kişisel Başvuru, Ankara, Seçkin Yayınları, 2004. 

DÖNER (Ayhan), İnsan Haklarının Uluslararası Alanda Korunması ve Avrupa Sistemi, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2003.

GÖÇER (Mahmut), Uluslararası Hukuk ve İnsan Haklarının Uluslararası Korunması, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2002.

GÖLCÜKLÜ (Feyyaz) ve GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, Ankara, Turhan Kitabevi, 7. Baskı, 2007.

TEZCAN (Durmuş), ERDEM (Mustafa Ruhan) ve SANCAKDAR (Oğuz), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Işığında Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı, 2004.

 

Kaynak Arama.- Hukuk alanında okumak istediğiniz kitap piyasada varsa, yapılması gereken en iyi şey, onu satın almaktır. Ancak kitabı satın almak istemezseniz, onu bir kütüphaneden ödünç alarak da okuyabilirsiniz. Keza, baskısı tükenmiş kitaplar için kütüphanelere başvurmak kaçınılmazdır. Ülkemizde en büyük hukuk kütüphaneleri Ankara Üni-versitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakül-tesi Kütüphanesidir. Bu kütüphanelerde ve başka kütüphanelerde aradığınız kitabın bulunup bulunmadığını öğrenmek için önce “kaynak araması (sources search, book search XE "kaynak araması (sources search, book search" )” yapmak gerekmektedir. Kaynak taraması yapmanın çeşitli usûlleri vardır. İlk usûl kütüphaneye giderek çekmecelerden (kataloglardan) kaynak taraması yapmaktır. İkinci usûl bilgisayarla kaynak taraması yapmaktır. Bu usûlde kaynak taramayı yapmak için çoğunlukla kütüphaneye de gitmeye gerek yoktur. Aşağıdaki kütüphanelerde internet aracılığıyla kaynak taraması yapılabilir:

Millî Kütüphane XE "Millî Kütüphane" : http://www.mkutup.gov.tr.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi XE "Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi" : http://www.tbmm.gov.tr

Danıştay Başkanlığı Kütüphanesi: http://www.danistay.gov.tr

Ankara Üniv. Hukuk ve SBF Kütüphaneleri XE "Ankara Üniversitesi Hukuk ve SBF Kütüphaneleri" : http://elibs.ankara. edu.tr

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi: http://www.istanbul.edu.tr /hukuk/kitap_arama.htm

Gazi Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://bliss.gazi.edu.tr

Koç Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://www1.ku.edu.tr/ main/library/

Bilkent Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://bliss.bilkent.edu.tr

Anadolu Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://kybele.anadolu.edu.tr

Bilkent Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://kybele.uludag.edu.tr

Piyasada bulunan kitaplar bakımından www.seckin.com.tr, www.turhankitabevi.com.tr veya www.hukukmarket.com adreslerinden kaynak taraması yapılabilmekte ve bulunursa sipariş edilebilmektedir. İngilizce kitaplar konusunda tarama ve sipariş işleri www.amazon.com XE "amazon.com" ; Fransızca kitaplar konusunda www.amazon.fr adreslerinden yapılabilir. İnternet üzerinde bilinen arama motorlarıyla da kaynak taraması yapılabilir.

HUKUKLA İLGİLİ BAZI İNTERNET SİTELERİ:

Anayasa Mahkemesi: www.anayasa.gov.tr 

Yargıtay: www.yargitay.gov.tr

Danıştay: www.danistay.gov.tr

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi: www.msb.gov.tr/prgs/ayim/    

Adalet Bakanlığı: www.adalet.gov.tr 

Türkiye Barolar Birliği: www.barobirlik.org.tr

TBMM: http://www.tbmm.gov.tr

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: http://wwww.echr.coe.int

Türk Anayasa Hukuku Sitesi: http://www.anayasa.gen.tr

Türk İdare Hukuku Sitesi: http://www.idare.gen.tr

Kazancı Yayınları: http://www.kazanci.com.tr

Lebib Yalkın Yayınları: http://www.mevbank.com

Seçkin Yayınevi: http://www.seckin.com.tr

Diğer Genel Hukuk Siteleri:

http://www.turkhukuksitesi.com  

http://www.idealhukuk.com

http://www.hukuki.net 

http://www.abchukuk.com

http://www.hukuk.gen.tr

http://www.hukukrehberi.net

http://www.adalet.org

 

 

 

Bölüm 2
Toplumsal düzen Kuralları*

 

 

Bu kitabın iç kapaklarını, içindekileri kısmını ve örnek olarak bazı bölüm ve sayfalarını PDF formatında görmek için burasını tıklayabilirsiniz.

 

 

PLAN

I. Hukuk Kuralları

II. Din Kuralları

III. Ahlâk Kuralları         

IV. Örf ve Adet Kuralları

- Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma

- Toplumsal Düzen Kurallarının Ortak Fonksiyonu

 

Toplum hayatının sürebilmesi için düzen gerekir. Bu düzen, insanların birtakım kurallara uymalarıyla sağlanır. Bu kurallar, hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları gibi çok çeşitlidir. Bunların hepsine birden “toplumsal düzen kuralları (rules of social order XE "toplumsal düzen kuralları (rules of social order" )” denir. Burada hukuk, ahlâk, din ve örf ve âdet kurallarının ne olduğunu kısaca görmekte yarar vardır.

I. Hukuk kuralları

“Hukuk (law XE "Hukuk (law" )” çok çeşitli şekillerde tanımlanmaktadır. Ancak hukukun en basit ve doğru tanımı şudur:

TANIM: Hukuk, hukuk kurallarının bir araya gelmesinden oluşmuş bir düzendir.

Ancak hukuku bu şekilde tanımlamakla iş bitmiyor. Zira hukuk bu şekilde tanımlanırsa, arkasından ikinci bir soru gelir: Peki ama bu “hukuk kuralları (rules of law, legal rules XE "hukuk kuralları (rules of law, legal rules" )” dediğiniz şey nedir? Hukuk kuralları şu şekilde tanımlanabilir:

TANIM: Hukuk kuralları, devletin yetkili organları tarafından konulan ve insan davranışlarını düzenleyen ve cebir ile müeyyidelendirilmiş emir ve yasaklardır.

Öncelikle hatırlatalım ki, hukuk kuralı dediğimiz şey, dilbilgisi bakımından sözle veya yazı ile ifade edilen bir cümledir. Yukarıdaki tanıma göre bir cümlenin, hukuk kuralı olabilmesi için şu dört şartı yerine getirmesi gerekir:

1. Bir kere, bir cümlenin hukuk kuralı olabilmesi için bir emir veya yasak içermesi gerekir. Bir “emir (order, commandment XE "emir (order, commandment" )” ve “yasak (prohibition XE "yasak (prohibition" )” içermeyen cümleler ve önermeler, hukuk kuralı olamaz. Örneğin, “bugün hava güzel”, “yarın yağmur yağacak”, “şu ağacın yaprakları yeşildir” önermeleri hukuk kuralı olamaz. Çünkü bunlar bir emir veya yasak içermemektedir. Buna karşılık “sınıfta sigara içmek yasaktır”; “ışıkları söndürünüz”; “muhtaç durumda olan babana yardım et” gibi cümleler birer hukuk kuralı olabilir. Zira bunlarda birer emir veya yasak vardır. Hukuk kurallarının bir emir veya yasak içermelerine, bir olması gerekeni ifade etmelerine “normatiflik (normativity XE "normatiflik (normativity" )” denir.

2. İkinci olarak, söz konusu emir veya yasağın bir hukuk kuralı olabilmesi için, bir insan davranışı düzenlemeye yönelik olması gerekir. Yani hukuk kurallarının “konusu (subject-matter XE "konusu (subject-matter" )”, insan davranışlarıdır. Diğer bir ifadeyle, hukuk kurallarının “muhatabı (addressee XE "muhatabı (addressee" )” daima insanlardır. Buna göre, insan dışı varlıkların davranışlarını düzenlemeye yönelik olan emir ve yasaklar hukuk kuralı olamaz. Örneğin bir insanı süsüp öldüren öküzün öldürülmesini emreden bir kural hukuk kuralı değildir. Keza, güneşin her sabah saat beşte doğması yönünde verilen bir emir de hukuk kuralı olamaz.

3. Üçüncü olarak, bir insan davranışını düzenlemeye yönelik olan emir ve yasağın hukuk kuralı olabilmesi için, söz konusu emir ve yasağın, herhangi bir kişi tarafından değil, devletin yetkili organları tarafından konulması gerekir. Yani, hukuk kurallarının “koyucusu (maker, institutor XE "koyucusu (maker, institutor" )”, devletin yetkili organlarıdır. Örneğin Türkiye’de kanun şeklindeki emir ve yasakları koymaya Türkiye Büyük Millet Meclisi; tüzük şeklindeki emir ve yasakları koymaya Bakanlar Kurulu, yönetmelik şeklindeki emir ve yasakları koymaya bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri yetkilidir.

4. Dördüncü olarak, devletin yetkili organları tarafından konulmuş olan ve insan davranışlarını düzenlemeye yönelik olan emir ve yasakların hukuk kuralı olabilmesi için cebir ile müeyyidelendirilmiş olmaları gerekir. Yani, söz konusu emir ve yasağa muhatabı olan kişi uymazsa, bu kişiye karşı bir müeyyide uygulanmalıdır. “Müeyyide (yaptırım, sanction XE "Müeyyide (yaptırım, sanction" )” hukuk kuralının ihlaline tepki olarak gösterilen, hukuk düzeni tarafından öngörülen ve devlet tarafından uygulanan bir cebirdir. Bu “cebir (coercion XE "cebir (coercion" )”, kişinin hayatına (örneğin ölüm cezası), hürriyetine (örneğin hapis cezası), mal varlığına (örneğin para cezası, tazminata mahkûmiyet, vs.) verilen bir zarar şeklinde ortaya çıkar. Hukuk kuralına uymayan kişi, idam edilir; hapse atılır; para cezasına mahkûm edilir; tazminat ödemek zorunda kalır. Bu gibi müeyyidelerle karşılaşmak istemeyen kişiler de hukuk kurallarına uyarlar. Böylece toplumsal düzen sağlanmış olur.

Sonuç olarak, hukuk kurallarının normatif nitelikte oldukları, yani emir ve yasak içerdiklerini; insan davranışlarını düzenlemeye yönelik olduklarını, devletin yetkili organları tarafından konulduklarını ve “cebrî (coercive XE "cebrî (coercive" )” müeyyideyle donatıldıklarını söyleyebiliriz. 

II. Din Kuralları

Bir toplumda düzeni sağlayan kurallardan ikincisi din kurallarıdır. “Din kuralları (religious rules XE "Din kuralları (religious rules" )”nın tanımı üzerinde görüş birliği olmamakla birlikte, din kurallarını kısaca şu şekilde tanımlayabiliriz:

TANIM: Din kuralları, ilâhî irade tarafından konulduğuna inanılan ve insan davranışlarını düzenleyen, ölünce öbür dünyada cehennem azabı çekileceği korkusuyla müeyyidelendirilen emir ve yasaklardır.

Bu tanıma göre din kurallarının şu dört özelliği vardır:

1. Din kuralları da özü itibarıyla hukuk kuralları gibi emir ve yasak içermektedir. Örneğin “namaz kıl”, “oruç tut”, “zina yapma”, “yakınlarına yardım et” gibi. Bu açıdan hukuk kuralları ile din kuralları arasında bir fark yoktur. Her iki tür kural da normatif niteliktedir.

2. Din kuralları da hukuk kuralları gibi insan davranışlarını düzenlemeye yöneliktir. Yani din kurallarının konusunu, insan davranışları oluşturur. Hayvanların veya cansız varlıkların davranışlarını düzenlemeye yönelik bir din kuralı yoktur. Namaz kılacak, oruç tutacak varlıklar insanlardır. Dolayısıyla din kurallarının muhatabı ile hukuk kuralları muhatabı aynıdır; bu da insanlardır.

3. Din kurallarının koyucusunun genel olarak “ilâhî irade” olduğunu söyleyebiliriz. Şüphesiz, bu ilâhî iradenin kim ya da ne olduğu ve keza bu ilâhî iradenin insanlara nasıl ulaştığı dinden dine farklılık gösterir. Keza, ateistlere göre böyle bir ilâhî irade de yoktur. Böyle bir iradenin var olup olmadığını veya varsa bunun ne veya kim olduğunu araştırmak ne bilimin, ne de hukukun işidir. Ancak ortada vakıa vardır ki, binlerce yıldır; insanların ezici çoğunluğu bir ilâhî varlığın olduğuna ve onun tarafından konulmuş bulunan kuralların bulunduğuna inanmakta ve bu kurallara şu ya da bu oranda uymaktadırlar.

4. Din kurallarının müeyyidesi, ölünce öbür dünyada cehennem azabı çekme korkusudur. Müminler, bu dünyada işleyecekleri günahların (yani din kurallarını ihlâl etmelerinin) cezasını öbür dünyada çekeceklerine inanırlar ve bundan dolayı da korkarlar ve günah işlememeye ve dolayısıyla din kurallarına uymaya çalışırlar. Gerçekten öbür dünyanın var olup olmadığı ve insanların din kurallarına uymazlarsa öbür dünyada yanıp yanmayacakları bizi ilgilendirmez. Bilim bunun ne varlığını ne de yokluğunu ispat edebilir. Ancak, birçok insanın, öbür dünyada cehenneme gitmekten dolayı şiddetle korktukları bilinen, gözlemlenen bir vakıadır. Cehennem azabı belki öbür dünyada çekilir; ama cehennem azabı “korkusu” bu dünyada çekilmektedir. İşte bu dünyada çekilen bu “korku”, kanımızca, din kurallarının müeyyidesidir. İnsanların önemli bir kısmı sırf bu korku yüzünden, din kurallarına uymakta, örneğin namaz kılmakta, zekât vermekte, hacca gitmekte, hırsızlık yapmamakta, adam öldürmemektedir.

Hukuk-Din İlişkisi (Relation between law and religion XE "Hukuk-Din İlişkisi (Relation between law and religion" ).- Hukuk kuralları ile din kuralları arasında çakışma da, çatışma da olabilir. Bazı davranış kuralları hem din, hem de hukuk tarafından emredilir. Örneğin hırsızlık yapmak hem din, hem de hukuk tarafından yasaklanmıştır. Bazı din kuralları ise hukuk kurallarıyla ilgisizdir. Örneğin hukuk namaz kılmaya, oruç tutmaya karışmaz. Ancak bazı durumlarda din kuralları ile hukuk kuralları arasında çatışma olabilir. Dinen yapılması gereken veya yapılmasına izin verilen bir şeyin yapılmasını hukuk yasaklayabilir. Örneğin İslam dinine göre birden fazla kadınla evlenmek mümkün iken, Türk hukuk düzeni bunu yasaklamıştır. Keza, hukukumuzda resmî nikah yapılmadan dinî nikah yapılması da yasaktır. Nihayet belirtelim ki, normalde din kuralı olan bir kural, kendisine bu dünyada gerçekleşen cebrî bir müeyyide bağlanırsa, aynı zamanda hukuk kuralı hâline de gelebilir. Örneğin bir ülkede oruç tutmayanlara para cezası veya hapis cezası verilirse, artık oruç tutma kuralı, sadece bir din kuralı değil, aynı zamanda hukuk kuralı hâline de gelmiş olur.

III. ahlâk Kuralları

Bir toplumda düzeni sağlayan kurallardan üçüncüsü ahlâk kurallarıdır. “Ahlâk kuralları (moral rules XE "Ahlâk kuralları (moral rules" )”nı kısaca şu şekilde tanımlayabiliriz:

TANIM: Ahlâk kuralları, kişinin kendi vicdanı tarafından konulan ve yine kişinin kendi davranışlarını düzenleyen ve vicdan azabı ile müeyyidelendirilmiş emir ve yasaklardır.

Bu tanıma göre ahlâk kurallarının şu dört özelliği vardır:

1. Ahlâk kuralları da özü itibarıyla hukuk ve din kuralları gibi emir ve yasak içermektedir. Örneğin “yaşlılara yardım et”, “otobüste hamilelere yer ver” gibi. Bu açıdan hukuk kuralları ile ahlâk kuralları arasında bir fark yoktur. Her iki tür kural da normatiflik özelliğine sahiptir.

2. Ahlâk kuralları da hukuk kuralları gibi insan davranışlarını düzenlemeye yöneliktir. Yani ahlâk kurallarının konusu, insan davranışlarıdır. Diğer bir ifadeyle, ahlâk kurallarının da muhatabı insanlardır.

3. Ahlâk kurallarının koyucusu, insanın kendi vicdanıdır. Yani ahlâk kurallarının muhatabı ile koyucusu aynı kişidir. Ahlâk kuralı, kişinin kendi davranışını yönlendirmek amacıyla yine kendisi tarafından konulan bir kuraldır. Bu bakımından ahlâk kuralları ile hukuk kuralları arasında farklılık vardır. Hukuk kurallarının koyucusu, koyan kişinin dışındaki bir başka kişidir. Keza ahlâk kuralları bu bakımdan biraz sonra göreceğimiz örf ve âdet kurallarından da farklılaşır. Örf ve âdet kurallarının koyucusu, insanın kendisi dışındaki insanlardır.

4. Ahlâk kurallarının müeyyidesi, vicdan azabıdır. Kendi koyduğu ahlâk kuralına uymayan kişi, bundan dolayı daha sonra üzülür, “vicdan azabı (compunction, qualms of conscience XE "vicdan azabı (compunction, qualms of conscience" )” çeker. Bu duruma bir daha düşmemek için de kendi koyduğu ahlâk kurallarına uyar.

Ahlâk kurallarının bu özelliklerini bir örnek üzerinde açıklayalım: Varsayalım ki, öğrenci A, belediye otobüsünde bir koltukta oturmaktadır. Otobüse yaşlı, zorla ayakta duran bir adam binmiştir. Bu adamı gören öğrenci A, içinden gelen sese uyarak derhal kalkmış ve yerini bu kişiye vermiştir. Burada bir ahlâk kuralının uygulaması vardır. Buna karşılık aynı durumda olan öğrenci B, yaşlı adama aslında yer vermek istememiş, ancak otobüsteki insanların kendisini ayıplayıcı bakışlarından çekinerek yerini vermiştir. Bu örnekte, bir ahlâk kuralının değil,  bir örf ve âdet kuralının uygulaması vardır. Zira burada öğrenci B’nin yerini yaşlı adama vermesine, içinden gelen ses değil, çevredeki insanların ayıplayıcı bakışları sebep olmuştur. Aynı durumda bulunan ve çevrenin de tepkisiyle karşılaşmayan öğrenci C ise, yaşlı adama yerini vermemiştir. Yaşlı adam öğrenci C’nin koltuğunun yanında ayakta dikili kalmış ve öğrenci C’ye yalvaran bakışlarla bakmıştır. Ayakta duran yaşlı adam yolda giderken fenalaşmış ve kalp krizi geçirerek otobüste C’nin koltuğunun dibinde ölmüştür. Bu olayı yaşayan öğrenci C, bu olaydan çok etkilenmiş, üzüntü duymuş, geceleyin yatağına yattığında uyuyamamış, vicdanı sızlamıştır. İşte öğrenci C’nin duyduğu bu vicdan azabı, ahlâk kuralına uymamanın müeyyidesidir. Bu müeyyideyle yüz yüze kalan öğrenci C, bir daha her zaman otobüste yaşlılara yerini vermiştir.

Hukuk-Ahlâk İlişkisi (Relation between law and moral XE "Hukuk-Ahlâk İlişkisi (Relation between law and moral" ).- Genellikle hukuk kuralları ile ahlâk kuralları arasında örtüşme vardır. Ahlâkın emrettiğini çoğunlukla hukuk da emreder. Örneğin eşlerin birbirine sadık kalması, hem ahlâkın, hem de hukukun emridir. Ancak, ahlâkın her emrettiği şeyi hukukun emrettiği, müeyyideye bağladığı söylenemez. Örneğin “yaşlılara yardım et” bir ahlâk kuralıdır; ama genel olarak bir hukuk kuralı değildir. Bu anlamda bazen hukukun “minimum ahlâk” olduğu söylenir. Ancak hukuk ile ahlâk arasında tam bir örtüşme yoktur. Ahlâk ile ilgisiz yığınla hukuk kuralı vardır. Genellikle usûl hukuku kurallarının (örneğin ağır ceza mahkemesinin üç hâkimden oluşmasının, idarî yargıda dava açma süresinin 60 gün olmasının) ahlâkla bir ilgisi yoktur.

IV. örf ve âdet Kuralları

Bir toplumda düzeni sağlayan kurallardan dördüncüsü örf ve âdet kurallarıdır. “Örf ve âdet kuralları (customary rules XE "Örf ve âdet kuralları (customary rules" )”nı kısaca şu şekilde tanımlayabiliriz:

TANIM: Örf ve âdet kuralları, kişinin içinde bulunduğu belirli bir toplumsal çevre tarafından konulan ve insan davranışlarını düzenleyen ve uyarma, kınama, dışlama, linç gibi çok değişik müeyyideleri olabilen emir ve yasaklardır.

Bu tanıma göre örf ve âdet kurallarının şu dört özelliği vardır:

1. Örf ve âdet kuralları da özü itibarıyla hukuk, din ve ahlâk kuralları gibi emir ve yasak içermektedir. Örneğin “kapalı mekanlarda karşılaştığın insanlara selam ver”, “bayramlarda akrabalarını ziyaret et”, “namusunu koru”, “babanın katilini öldür (babanın kanı yerde kalmasın!)” gibi. Bu açıdan hukuk kuralları ile örf ve âdet kuralları arasında bir fark yoktur. Her iki tür kural da normatif niteliktedir.

2. Örf ve âdet kuralları da hukuk kuralları gibi insan davranışlarını düzenlemeye yöneliktir. Yani örf ve âdet kurallarının muhatabı insanlardır.

3. Örf ve âdet kurallarının koyucusu, belirli bir toplumsal çevredir. Örf ve âdet kuralları belirli bir toplumsal çevrede uzunca bir zaman boyunca sürekli olarak tekrarlanan davranış kurallarının bağlayıcı olduğu düşüncesinin ortaya çıkmasıyla oluşmaktadırlar. Yani belirli bir yerdeki insanlar eski zamanlardan beri, belirli bir konuda sürekli olarak hep aynı şekilde davranmakta ve diğer insanlardan da aynı şekilde davranmalarını istemektedirler. Dolayısıyla hukuk kuralları devletin yetkili organları tarafından yaratılırken, örf ve âdet kuralları, toplumun kendisi tarafından yaratılmaktadır. Şüphesiz örf ve âdet kurallarını yaratan toplum veya daha doğru bir ifadeyle “toplumsal çevre” çok farklıdır. Bazen tüm ülke düzeyinde geçerli örf ve âdetler söz konusu olduğunda bu örf ve âdet kuralını yaratan toplumsal çevre tüm ülke vatandaşlarıdır. Ancak örf ve âdet çoğunlukla ülke düzeyinde değil, bölgesel düzeydedir. Bu durumda o örf ve âdetin koyucusu, o bölge halkıdır. Örneğin ülkemizin belirli bölgelerinde kan davası örfü vardır. Yani “yakınını öldürenin yakınını sen de öldür” kuralı uygulanmaktadır. Bu kural muhtemelen şu şekilde ortaya çıkmıştır. Çok çok eski bir zamanda, bir kişi diğerini öldürmüştür. Öldürülen kişinin yakını da öldüreni veya öldürenin yakını öldürmüştür. Bu davranış o çevrede tasvip görmüş ve benzer olaylarda aynı şey yapılmaya başlanmıştır. Bu uygulamada yüzlerce yıl sürmüştür. Burada “yakınını öldürenin yakınını sen de öldür” şeklindeki örf ve âdet kuralının koyucusu o bölgede yüzlerce yıl boyunca yaşamış ve bu kuralı uygulamış veya bu kuralı tasvip etmiş olan insanlardır.

4. Örf ve âdet kurallarının müeyyidesi, ayıplama, kınama, dışlama, dövme ve hatta öldürme (linç) gibi değişik şekillerde ortaya çıkmaktadır. Örf ve âdet kuralları bu müeyyideleri itibarıyla teamüller, âdetler ve örfler olmak üzere üç kategoriye ayrılabilirler:

“Teamüller (usages XE "Teamüller (usages" )”, ihlalleri halinde ayıplama, “kınama (reproach, reprobation XE "kınama (reproach, reprobation" )” gibi hafif müeyyideleri olan örf ve âdet kurallarıdır. “Âdetler (habits XE "Âdetler (habits" )”, çiğnenmeleri durumunda dışlama, “gruptan atma (exclusion)” gibi orta şiddette müeyyideleri olan örf ve âdet kurallarıdır. “Örfler (customs)” ise çiğnenmeleri halinde kişinin fizikî bütünlüğüne zarar verilmesi ve hatta öldürülmesi gibi çok daha ağır müeyyideleri olan örf ve âdet kurallarıdır.

Diğer bir ifadeyle teamüller genelde daha az önemli davranış kurallarıdır. Çiğnenmeleriyle toplumsal grup varlığını tehlikede görmez. Sadece çiğneyen kişi kınanır[1]. Âdetler teamüllere nazaran daha önemlidir. Âdetleri çiğneyen kişi kendisini gruba bağlayan bağı yok saymıştır. Bu nedenle bu durumdaki kişi o gruptan dışlanarak grubun varlığı korunur. Örfleri çiğneyen kişi ise toplumsal grubu temelinden sarsmıştır. Sadece kendisini o gruba bağlayan bağı değil, tüm grup içi bağları tehlikeye düşürmüştür. O nedenle örfü ihlal eden kişi sadece gruptan atılmakla kalmaz; aynı zamanda “linç (lynch XE "linç (lynch" )” gibi “cebrî (coercive)” bir müeyyideye de maruz kalır. Yani onun maddi ve manevi varlığına veya hayatına bir zarar da verilir. Böylece grup içinde bozulan düzen tekrar tesis edilir.

Teamül ve âdetler ile hukuk kurallarının müeyyideleri arasındaki fark açıktır. Teamül ve âdetlerin müeyyideleri (kınama, dışlama vb.) cebrî nitelikte değildir. Hukuk kurallarının müeyyidesi ise her zaman cebrî niteliktedir. Daha önce de belirtildiği gibi, cebir kişinin maddî ve manevî varlığına verilen bir zarar, kişinin özgürlüğünün kısıtlanması veya yaşamına son verilmesi gibi istenmeyen bir durumdur. Ancak müeyyide bakımından örfler ile hukuk kuralları arasında pek bir fark yoktur; her ikisinin müeyyidesi de cebrî niteliktedir. Bunların müeyyideleri arasındaki fark, müeyyidenin içeriğine yönelik değil, örgütleniş şekline ilişkindir. Hukuk kurallarının ihlali halinde müeyyide olarak gösterilecek cebir önceden kurumsallaştırılmış ve merkezîleştirilmiştir. Cebir uygulamaya sadece devlet yetkilidir. Oysa örflerin ihlaline tepki olarak gösterilecek cebir örgütlü ve merkezî değildir. Cebir uygulamaya ilgili toplumsal grubun bazı üyeleri, isteyen üyeleri veya grup tarafından görevlendirilen üyeleri yetkilidir. Burada bir merkezîleşme ve kurumlaşma söz konusu değildir. Ayrıca hukuk kurallarının ihlaline tepki olarak gösterilen cebir, hukuka uygundur, bir haksız fiil yahut bir suç oluşturmaz. Buna karşılık alelâde örflerin ihlaline tepki olarak gösterilen cebir çoğunlukla hukuk düzenine aykırıdır ve bir haksız fiil veya suç oluşturur.

Hukuk-Örf ve Âdet İlişkisi (Relation between law and customs XE "Hukuk-Örf ve Âdet İlişkisi (Relation between law and customs" ).- Hukukla örf ve âdet arasında bazen örtüşme, bazen de çatışma vardır. Bazı durumlarda aynı davranış kuralı hem örf ve âdet, hem de hukuk tarafından emredilebilir. Hatta ileride göreceğimiz gibi hukuk, bazen örf ve âdet kurallarına gönderme yapmakta ve bu şekilde örf ve âdet hukukun kaynağı hâline gelebilmektedir. Ancak bazen hukuk ile örf ve âdet çatışabilmektedir. Örf ve âdetin emrettiği davranış kuralını hukuk, şiddetle yasaklamaktadır. Örneğin “kan davası (vendetta XE "kan davası (vendetta" )” bir örf ve âdet kuralıdır. Ama hukukumuz bunu yasaklamış ve en ağır bir şekilde cezalandırmıştır.

- Toplumsal düzen kuralları arasında Karşılaştırma

Hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları arasında benzerlikler ve farklılıklar vardır.

1. Bir kere bu kuralların hepsi (hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları) normatif niteliktedir; yani bunların hepsi bir şeyi emretmekte veya yasaklamaktadır.

2. İkinci olarak bu kuralların hepsinin (hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kurallarının) emrettiği veya yasakladığı şey bir insan davranışıdır. Diğer bir ifadeyle, toplumsal düzen kurallarının konusu insan davranışlarıdır. Yani hukuk kuralları da, din kuralları da, ahlâk kuralları da, örf ve âdet kuralları da, insan davranışlarını düzenlemektedir. Dolayısıyla toplumsal düzen kurallarının muhatabı insanlardır.

3. Hukuk kurallarının koyucusu, devletin yetkili organları veya daha gerçekçi bir ifadeyle bu organlarda görev yapan insanlardır. Din kurallarının ise ilâhî irade tarafından konulduğuna inanılır. Ahlâk kuralları ise insanın kendi vicdanı tarafından konulur. Örf ve âdet kurallarının koyucusu ise belirli bir toplumsal çevredeki insanlardır.

4. Tüm toplumsal davranış kuralları müeyyidelendiril-miştir. Ancak bunların müeyyideleri arasında önemli farklılıklar vardır. Hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları arasında müeyyide farkı vardır. Hukuk kurallarının müeyyidesi cebrî niteliktedir. Din kurallarının bu dünyada gerçekleşen cebrî bir müeyyidesi yoktur. Ancak inanan insanlar bu kuralları ihlâl ederlerse yarın ölünce öbür dünyada cehennem azabı çekeceklerinden dolayı korkmaktadırlar. Din kurallarının bu dünyadaki müeyyidesi işte bu korkudan ibarettir. Ahlâk kurallarının müeyyidesi ise kişinin kendi içinde bulunur; bu da vicdan azabıdır. Örf ve âdet kurallarının ise ayıplama, kınama, gruptan atma gibi çeşitli müeyyideleri vardır. “Linç (lynch XE "Linç (lynch" )” cezasında görüldüğü gibi bazı örflerin müeyyidesi cebrî nitelikte olabilir.

Hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kurallarının benzerlik ve farklılıklarını şema hâlinde şu şekilde gösterebiliriz.

Tablo 2-1: Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma

	HUKUK KURALLARI	DİN KURALLARI	AHLÂK KURALLARI	ÖRF VE ÂDET KURALLARI
Normatiflik	Var	Var	Var	Var
Muhatabı	İnsanlar	İnsanlar	İnsanın Kendisi	İnsanlar
Koyucusu	Devlet	İlâhî İrade	İnsanın Kendisi	Toplum
Müeyyide	Cebrî Nitelikte	Cehennem Azabı Çekme Korkusu	Vicdan Azabı	Ayıplama, Kınama, Dışlama, Dövme, Linç, vs

 

- Toplumsal Düzen Kurallarının Ortak Fonksiyonu

Toplumsal düzen kuralları yukarıda görüldüğü gibi çok çeşitlidir: Hukuk, din, ahlâk, örf ve âdet kuralları gibi. Toplumsal düzen hiçbir zaman bu kurallardan sadece biriyle sağlanamaz. Ne tek başına hukuk, ne tek başına din, ne tek başına ahlâk, ne de tek başına örf ve âdet kuralları insanlar arasındaki düzeni sağlamaya yeterlidir. Keza, din, ahlâk, örf ve âdet kuralları olmaksızın hukuk kuralları düzeni sağlamakta yetersiz kalır. İnsanlar, Tanrı’dan korkmasaydılar, vicdanları sızlamasaydı, diğer insanlar karşısında küçük düşmekten utanmasaydılar, toplumun kınamasından, dışlamasından çekinmeseydiler, hukuk kuralları ne kadar ağır müeyyideler öngörürse öngörsün tek başlarına toplumsal düzeni sağlamakta başarısız kalırlardı.

İnsanların pek azı adam öldürmüştür. “Neden şimdiye kadar adam öldürmedim” sorusunu kendimize bir soralım. Bu sorunun cevabı her halde “Türk Ceza Kanununun öngördüğü ömür boyu hapis cezasından korktuğum için” değildir. İnsanların büyük bir çoğunluğu suç işlemiyor; çünkü Tanrı’dan korkuyorlar; çünkü kendi vicdanlarından korkuyorlar; çünkü çevreleri tarafından kınanmaktan korkuyorlar, vs. Bununla birlikte hukuk kuralları olmaksızın, diğer toplumsal düzen kuralları, bir arada olsalar dahi düzeni sağlayamazlar. Çünkü Tanrı’dan korkmayan, vicdanı sızlamayan, çevresini de pek önemsemeyen insanlar istisnaî de olsa her zaman çıkacaktır ve bu kişilere karşı din kuralları da, ahlâk kuralları da, örf ve âdet kuralları da yetersiz kalacaktır. Çünkü bir kere, din kurallarının bu dünyada gerçekleşen cebrî bir müeyyidesi yoktur. Ahlâk kurallarının müeyyidesi ise vicdan azabıdır ki, kişinin kendi içinde kalır; ne kadar kötülük yaparsa yapsın vicdanı sızlamayacak insanlar da vardır. Nihayet toplumsal düzeni sağlamakta örf ve âdet kurallarının müeyyidesi de yetersiz kalır. Bir kere, bu kuralların önemli bir kısmının müeyyidesi, kınama, ayıplama, dışlama gibi pek hafif müeyyidelerdir. Yukarıda açıkladığımız gibi örflerin cebrî nitelikte müeyyideleri vardır. Ancak bu cebrî müeyyideler bakımından başka problemler ortaya çıkar. Söz konusu müeyyideyi kim, nasıl ve ne ölçüde uygulayacaktır? Bu müeyyideler kurumsallaşmıştır. Dolayısıyla toplumsal düzeni etkili ve kesin bir şekilde sağlamak için hukuk kurallarına ihtiyaç vardır. Ancak tekrarlayalım ki, toplumsal düzenin sadece bu hukuk kuralları tarafından sağlandığını düşünmek abartılı bir düşüncedir. Sonuç olarak toplumsal düzenin, hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kurallarının hepsi sayesinde sağlandığını söyleyebiliriz. Dolayısıyla bu kurallar, toplumsal düzeni sağlamak bakımından birbirinin tamamlayıcısıdırlar. Şüphesiz bazı durumlarda bu kurallar arasında çatışma da olabilir. Ancak bunların arasında çatışma olması, kuraldan çok istisnayı teşkil eder. ■