TÜRK ANAYASA HUKUKU SİTESİ [www.anayasa.gen.tr]

ANAYASA HUKUKUNUN METODOLOJİSİ - Kemal Gözler

Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Metodolojisi, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, İkinci Baskı, 1999, XVI+320 s. (www.anayasa.gen.tr/metodoloji.htm; 1.5.2004)

ISBN: 975-7338-39-7

 

Yayınevi: Ekin Kitabevi

Burç Pasajı no: 27

Altıparmak - BURSA

Tel: (0224) 220 16 72

  Fax: (0224) 223 04 37                              Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr

 

Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Metodolojisi, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, İkinci Baskı, 1999, s.1-114'ten alınmadır.

Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Metodolojisi kitabının 1-6'ncı bölümleridir.

PDF Version

Ön Kapak ve İçindekiler (Sayfa I-XVI)

Bölüm 1-6 (Sayfa 1-116)

Bölüm 7-13 (Sayfa 117-196)

Bölüm 14-Dizin (Sayfa 197-320)

 
İçindekiler

 

 

Giriş...................................................................................................................................... 1-6

 

Bölüm 1
pozİtİvİst teorİ
(s.7-18)

I. Tabiî Hukukun Reddi......................................................................................................... 7

II. Değerlerin Bilinemezliği İlkesi....................................................................................... 11

III. Pozitivist Teorinin Bilim Anlayışı................................................................................ 14

1. Bilimin Konusu Objektif Olarak Bilinebilir Bir Şeydir...................................... 14

2. Bilim ile Bilimin Konusu Birbirinden Farklı Şeylerdir....................................... 16

3. Bilimin Görevi Konusunu Sadece Tanımaktır................................................... 16

4. Hukuk Bilimi Kendisine Yabancı Unsurlardan Arınmalıdır (“Saflık”)........... 17

 

Bölüm 2
Mantık (
s.19-24)

Önerme.................................................................................................................................. 19

Üç Tür Önerme veya Dilin Üç Görevi............................................................................... 20

Anayasalar Yaptırmalı Önermelerden Oluşmuştur......................................................... 21

Anayasa Mahkemesi Kararları da Yaptırmalı Önermeler İçerir..................................... 21

Bilimsel Eserler Bildirmeli Önermeler Kullanır.................................................................. 21

Yaptırmalı Önermeler İle Bildirmeli Önermeler Arasındaki Farklar................................ 22

Anayasa Normlarının ve Anayasa Mahkemesi Kararlarının Geçerlilik Kriterleri....... 22

Anayasa Hukuku Bilimi Önermelerinin Geçerlilik Kriteri............................................... 23

 

Bölüm 3
anayasaL meselelerin çözümü (s.25-26)

 

Bölüm 4
anayasa hukukunun Bİlgİ Kaynakları (s.27-54)

I. Anayasalar........................................................................................................................ 28

A. Türk Anayasaları....................................................................................................... 29

1. Resmî Kaynaklar................................................................................................... 29

2. Özel Kaynaklar: Anayasa Derlemeleri................................................................ 34

3. İnternette Türk Anayasaları................................................................................ 37

B. Yabancı Anayasalar.................................................................................................. 37

1. Türkçe..................................................................................................................... 38

2. Fransızca................................................................................................................ 38

3. İngilizce.................................................................................................................. 39

4. İnternette Yabancı Anayasalar........................................................................... 39

II. Anayasa Mahkemesi Kararları...................................................................................... 40

A. Türk Anayasa Mahkemesi Kararları...................................................................... 41

1. Resmî Yayınlar....................................................................................................... 41

2. Özel Yayınlar.......................................................................................................... 42

B. Yabancı Anayasa Yargısı Organlarının Kararlarının Bilgi Kaynakları............... 43

1. Fransız Anayasa Konseyi (Conseil constitutionnel) Kararları..................... 43

2. Amerikan Federal Yüksek Mahkemesi Kararları............................................... 44

3. Alman Federal Anayasa Mahkemesi................................................................. 45

4. İtalyan Anayasa Mahkemesi Kararları.............................................................. 45

III. Bilimsel Eserler............................................................................................................... 46

A. Bilimsel Eserlerin Çeşitleri........................................................................................ 46

1. Sistematik Eserler.................................................................................................. 46

a) Türkiye.............................................................................................................. 46

b) Fransa............................................................................................................... 48

d) Diğer Ülkeler.................................................................................................... 49

2. Monografiler.......................................................................................................... 50

3. Makaleler: Dergiler (Süreli Yayınlar).................................................................. 51

a) Türk Dergileri................................................................................................... 51

b) Fransız Anayasa Hukuku Dergileri.............................................................. 53

4. Diğer Eserler.......................................................................................................... 53

 

Bölüm 5
Bİlgİ kaynaklarının Taranması ve
temİn edİlmesİ
(s.55-67)

I. Kaynak Taraması.............................................................................................................. 55

A. Kütüphane Kataloglarından Kaynak Taraması.................................................... 55

1. Kütüphaneye Giderek.......................................................................................... 55

a) Eski Sistem: Çekmecelerden Tarama............................................................. 55

b) Yeni Sistem: Bilgisayarla Tarama.................................................................. 56

2. Kütüphaneye Gitmeden: İnternetle Kaynak Tarama....................................... 57

B. Bibliyografyalardan Kaynak Tarama...................................................................... 57

C. Social Sciences Abstracts'tan Kaynak Tarama.................................................... 58

D. Social Sciences Citation Index'ten Kaynak Tarama.......................................... 58

E. ULAKBİM Aracılığıyla Kaynak Tarama................................................................ 59

D. İnternet Aracılığıyla Kaynak Tarama..................................................................... 59

II. Kaynak Temin Etme........................................................................................................ 60

A. Piyasadan Satın Almak............................................................................................ 60

B. Kütüphanelerden Temin Etmek............................................................................... 61

1. Millî Kütüphane.................................................................................................... 61

2. Halk Kütüphaneleri............................................................................................... 61

3. Uzmanlık Kütüphaneleri....................................................................................... 62

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi....................................... 62

Açık Raf / Kapalı Raf Sistemi............................................................................. 63

Türk Kütüphanelerinin Fakirliği........................................................................ 64

Kütüphaneler Arası Ödünç Servisi................................................................... 65

Anayasa Hukuku Dergileri Nerede Bulunur?.................................................. 65

C. İnternet Aracılığıyla Temin Etmek........................................................................... 69

 

Bölüm 6
Okuma (s.69-116)

I. Okuma Tekniği.................................................................................................................. 69

A. Anayasa Metinleri Nasıl Okunmalı?...................................................................... 69

B. Anayasa Mahkemesi Kararları Nasıl  Okunmalı?.................................................. 74

C. Bilimsel Eserler Nasıl Okunmalı?............................................................................. 78

II. Okumada Mantık Bakımından Dikkat Edilecek Hususlar.......................................... 81

A. Dilde Çok-Görevliliğe Karşı Dikkatli Olunmalı...................................................... 82

1. Anayasa Metinlerinin Okunmasında Dikkat Edilecek Hususlar.................... 86

2. Anayasa Mahkemesi Kararlarının Okunmasında Dikkat Edilecek Hususlar 89

3. Bilimsel Eserlerin Okunmasında.......................................................................... 96

B. Kelimelerin Duygusal Etkisine Karşı Dikkatli Olunmalı....................................... 97

Anayasa Hukuku Kavramlarının Duygusal Etkisi............................................... 98

Sosyal Adalet....................................................................................................... 98

İnsan Hakları........................................................................................................ 99

Hukuk Devleti.................................................................................................... 100

Yargı Bağımsızlığı.............................................................................................. 100

Anayasa Yargısı................................................................................................ 101

Dilin Etkileme Amacıyla Kullanılması................................................................... 102

Kesinlik Bildiren Deyimlere Karşı Dikkatle Olunmalı......................................... 106

Dört Soru.................................................................................................................. 110

Kelimeler Duygusal Yüklerinden Arındırılmalı.............................................. 110

Yazarın Asıl Maksadı Saptanmalı.................................................................... 110

“Pazarcı Taktiği”ne Karşı Dikkat Edilmeli...................................................... 113

Yazarın Ana İddiası Tespit Edilmeli................................................................ 114

 

Giriş

 

 

 

Çalışmamızın konusu, “anayasa hukukunun metodolojisi”dir. “Anayasa hukuku”nun ne olduğunu ileride açıklayacağız. Burada kısaca “metodoloji” terimi üzerinde duralım.

Dilimize Fransızcadan geçmiş olan “metodoloji  (méthodologie)”, “metod (méthode)” ve “loji (logie)” kelimelerinin bir araya gelmesinden oluşmuştur. “Metod (méthode)” kelimesi, eski Yunanca “tutulacak yol” anlamına gelen methodos kelimesinden gelmektedir[1]. Dictionnaire Petit Robert, “metod (méthode)” kelimesini şu şekilde tanımlamaktadır: “Bir hedefe varmak için takip edilecek yolların tümü”[2]. “Loji (logie)” ise eski Yunanca teori anlamına gelen logia kelimesinden gelmektedir. “-loji (-logie)” eki, bilimleri isimlendirmekte kullanılır: Jeoloji (géologie), psikoloji (psycholo­gie) gibi. O halde “metodoloji”yi, bir hedefe varmak için takip edilecek yolların tümünü inceleyen bilim olarak tanımlayabiliriz. “Anayasa hukukunun metodolojisi” ise, anayasa hukukunun hedefine varmak için takip edeceği yolların tümünü inceleyen bir bilimdir. O halde, bu tanıma göre, her şeyden önce, varılmak istenen hedefin ne olduğunu doğru olarak tespit etmek gerekir

Yaşar Karayalçın’ın belirttiği gibi, hedef,

“gerçeği bulmak, doğru düşünmek, adaleti gerçekleştirmek, en uygun çözümü bulmak, bilgi vermek, araştırmak... gibi değişik düzeyde ve konuda olabilir. Hedef ayrıca, olumlu yönde olabileceği gibi başkalarını aldatmak, yanıltmak... gibi olumsuz yönde de olabilir”[3].

O halde bu çalışmada yanıtlanması gereken birinci soru, “anayasa hukukunun hedefi nedir” sorusudur. Biz bu soruya, aşağıda birinci bölümde pozitivist teori açısından bir cevap verdik: Anayasa hukukunun hedefi, konusu olan anayasayı tasvir etmek, anayasal normlar hakkında bilgi vermekten ibarettir. Hukuk biliminin görevi, hukuk normları koymak, onları değiştirmek, onları eleştirmek değil; kendisinin dışında konulmuş halde bulunan hukuk normlarını incelemek, onları tasvir etmekten ibarettir

Çalışmamızın birçok bölümünde başka yazarların hedefleri eleştirilmiştir. Bazı yazarların hedefleri anayasa normlarını incelemek değil, onları değiştirmektir. Diğer bazı yazarların hedefleri ise, okuyuculara siyasî ideoloji aşılamak gibi düpedüz bilim dışı hedeflerdir. Çalışmamızda her iki tür hedef de eleştirilmiş ve okuyucunun aldatılmamak için, bu yazarları okurken dikkat etmesi gereken hususlar açıklanmıştır. Araştırmanın ve yazmanın bir metodu olduğu gibi, okumanın da bir metodu vardır. Diğer yandan anayasa hukukunda doğru bir hedef tespit edilse bile, bu hedefe ulaşabilmek için izlenecek yolun, hedefe ulaştırmaya elverişli bir yol olması gerekir. Bu nedenle çalışmamızda, anayasa hukukunda, hedefe ulaştırmaya elverişli olmayan, tarihî, felsefî, sosyolojik yollardan uzak durulması ve sadece hukukî yolun izlenmesi gerektiği üzerinde durulmuştur. Ayrıca, hukukî yolun da üzerinde bulunan yabancı unsurlardan temizlenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Anayasa hukukçusunun ikili bir amacının olduğu söylenebilir. Anayasa hukukçusunun birinci amacı, bir bilim adamı olarak, gerçeği bulmak, yani anayasa normlarının neden ibaret olduğunu ortaya koymak; ikinci amacı ise, elde ettiği bu bilgiyi bir yazar olarak okuyucularına aktarmaktır. Kısaca anayasa hukukçusunun bilgiye ulaşmak ve onu aktarmak gibi ikili bir amacının olduğunu söyleyebiliriz.

* * *

Ülkemizde hukuk alanında metodoloji çalışmaları oldukça fakirdir. Yaşar Karayalçın’ın Hukukda Öğretim-Kaynaklar-Metod isimli değerli bir kitabı vardır[4]. Çalışmamızın dipnotlarından da izleneceği gibi, bu kitaptan biz büyük ölçüde yararlandık. Ernest Hirş ’in Pratik Hukukta Metod isimli bir kitabı da vardır[5]. Ancak bu değerli kitap, hukuk kuramcılarına değil; avukat, hakim gibi hukuk uygulayıcılarına hitap etmektedir. Selâhattin Keyman’ın da Hukuka Giriş ve Metodoloji isimli bir çalışması vardır[6]. Ne var ki bu çalışma, bizim yukarıda açıkladığımız anlamda bir metodoloji çalışması olmaktan ziyade, hukukî pozitivizm ve sosyolojik hukuk anlayışları üzerine yapılmış önemli bir çalışmadır.

Bildiğimiz kadarıyla anayasa hukuku alanında yazılmış bir metodoloji kitabı yoktur. Bizim çalışmamız bir ilktir ve bu nedenle birçok eksiğinin olması kaçınılmazdır. Çalışmamızın anayasa hukukunun metodolojisi çalışmalarına bir başlangıç oluşturmaktan öte bir iddiası yoktur. Dileğimiz metodoloji çalışmaları yolunda ilerlenmesi ve zengin eserlerin üretilmesidir.

Plan

Çalışmamız on dört bölümden oluşmaktadır.

1. Pozitivist Teori.- Anayasa hukukunun hedefi, her şeyden önce sahip olunan hukuk anlayışına göre değişmektedir. Bu nedenle, çalışmamızın birinci bölümünde, tabiî hukuk anlayışı reddedilmiş, pozitivist teorinin hukuk ve bilim anlayışı açıklanmıştır.

2. Mantık.- Anayasa hukuku eserleri önermelerden oluşur. Bir önermenin doğruluğunun incelenmesi ise, her şeyden önce mantığın konusuna girer. O halde anayasa hukukunda hedefe varmanın ilk şartı mantıkî doğruluktur. Bu nedenle, çalışmamızın ikinci bölümü mantığa adanmıştır. Bu bölümde, önermelerin ne olduğu, kaç çeşit önerme bulunduğu, anayasaların, Anayasa Mahkemesi kararlarının ve anayasa hukuku doktrininin hangi tür önermeler kullandığı ve bunların geçerlilik kriterleri incelenmiştir.

3. Anayasal Mesele.- Bir anayasal meseleyi çözmeyi hedefleyen anayasa hukukçusu şu üç sorudan oluşan yolu takip etmelidir.

 

a)      Mesele hakkında anayasada kural var mı?

b)      Mesele hakkında Anayasa Mahkemesi kararı var mı?

c)      Mesele hakkında doktrinde ileri sürülen görüşler nelerdir?

Bu üç sorunun sorulması çalışmamızın üçüncü bölümünü oluşturmuştur.

4. Bilgi Kaynakları.- Yukarıdaki üç soruyu cevaplamayı hedefleyen anayasa hukukçusunun, şu üç soruyu sırasıyla sorması ve onları cevaplamaya çalışması gerekir:

a)      Mesele hakkında anayasada kural olup olmadığını nereden ve nasıl öğrenebilirim?

b)      Mesele hakkında Anayasa Mahkemesi kararı olup olmadığını nereden ve nasıl öğrenebilirim?

c)      Mesele hakkında doktrinde ileri sürülen görüşleri nereden ve nasıl öğrenebilirim?

Bu soruları cevaplamayı hedefleyen anayasa hukukçusunun bakması gereken bir takım yerler vardır. Biz bu yerlere, “anayasa hukukunun bilgi kaynakları” deriz. İşte çalışmamızın dördüncü bölümünde bu bilgi kaynaklarının çeşitleri gösterilmeye çalışılmıştır.

5. Kaynak Tarama ve Temin Etme.- Anayasa hukuku alanında bilgi kaynaklarına ulaşmayı hedefleyen araştırmacının, önce kaynak taraması yapması ve sonra bu tarama sonucunda tespit ettiği kaynakları bilfiil temin etmesi gerekir. İşte çalışmamızın beşinci bölümünde kaynakları tarama ve temin etme yolları açıklanmıştır.

6. Okuma.- Bu şekilde kaynakları temin eden araştırmacının anayasa hukuku bilgisine ulaşması için temin ettiği kaynakları okuması gerekir. Çalışmamızın altıncı bölümünde anayasa hukuku kaynaklarının nasıl okunacağı gösterilmiştir. Anayasa hukukunun değişik kaynaklarını okumanın değişik teknikleri vardır. Diğer yandan yazar tarafından kandırılmamak için okuyucunun mantık bakımından dikkat etmesi gereken bir takım hususlar vardır. Gerçeği bulmayı hedefleyen okuyucunun, dilin çok görevliliğinin ve etkileme gücünün kötüye kullanılmasına karşı uyanık olması gerekir.

7. Yazma.- Nihayet bilgi kaynaklarını okuyup bilgiye ulaşan araştırmacının ikinci hedefi, ulaştığı bu bilgileri başkalarına aktarmaktır. Bilgileri başkalarına aktarmanın en bilinen yolu ise yazmadır. Ulaştığı bilgileri başkalarına doğru bir şekilde aktarmayı hedefleyen araştırmacının izleyeceği bir takım kurallar vardır. Bu kurallara kısaca “bilimsel yazma kuralları” denir. İşte çalışmamızın yedinci bölümünde anayasa hukuku alanında bir makalenin veya kitabın yazılmasında uyulması gereken kurallar açıklanmaya çalışılmıştır.

8. Terminoloji.- Bir bilim dalı her şeyden önce kendine ve inceleme konusuna doğru bir isim vermelidir. Bu açıdan Türkçede kullanılan “anayasa” ve “anayasa hukuku” terimleri eleştiriye açıktır. Bu eleştiri çalışmamızın sekizinci bölümünde yapılmıştır.

9. Tanım.- Kendisine doğru bir isim veren bir bilim dalı ikinci olarak kendisini tanımlamalıdır. Çalışmamızın dokuzuncu bölümü anayasa hukukunun tanımı sorununa adanmıştır.

10. Konu.- Kendisine bir isim veren ve kendisini tanımlayan bir bilim dalı üçüncü olarak, kendi konusunu saptamalıdır. Bu nedenle çalışmamızın onuncu bölümü anayasa hukukunun konusu sorununa ayrılmıştır.

11. Yaklaşım.- Belli bir konuda gerçeği bulmayı hedefleyen bir bilim dalının, bu gerçeği hangi yoldan bulacağını tespit etmesi, diğer bir ifadeyle inceleme konusuna hangi açıdan yaklaşacağını saptaması gerekir. İşte çalışmamızın on birinci bölümünde anayasa hukukunda yaklaşım biçimleri sorunu incelenmiştir.

12. Ayrım.- Kendi konusunda gerçeği bulmayı hedefleyen anayasa hukukunun, kendisi ile komşuları arasında konu bakımından sınır çizgisini özenle çizmesi gerekir. Bir hedefe ulaşmak isteyen araştırmacı, kendi hedefiyle uğraşmalı, kendisine yabancı olan hedeflerle vakit kaybetmemelidir. Keza başka disiplin mensuplarının da anayasa hukukunun hedefine ve konusuna karışmamaları gerekir. İşte anayasa hukuku ile diğer hukuk dalları arasındaki ayrım sorunu, çalışmamızın on ikinci bölümünün konusunu oluşturmuştur.

13. Fransız Anayasa Hukuku Doktrini.- Çalışmamızın son iki bölümünde anayasa hukuku doktrininin gelişimi incelenmiştir. Bu doktrinin kendisi için belirlediği hedef ve bu hedefe ulaşmak için geliştirdiği yollar, her dönem için kısa da olsa incelenmiştir. Çalışmamızın on üçüncü bölümünde Fransız anayasa hukuku doktrininin başlangıcından bu güne kadar izlediği seyir, üç ayrı döneme ayrılarak açıklanmıştır.

14. Türk Anayasa Hukuku Doktrini.- Çalışmamızın on dör­dün­cü ve son bölümünde Türk anayasa hukuku doktrininin tarihsel gelişimi açıklanmaya çalışılmıştır. Bu bölümde Türk anayasa hukuku doktrininde bir anayasa hukuku genel eseri yazmış yazarlar tek tek incelenmiş ve eleştirilmiştir. Türk anayasa hukuku doktrininde birçok yazar, metodolojik hatalar yapmıştır. Yazarların önemli bir kısmı kendisine yanlış hedefler tespit etmiştir. Kendisine doğru hedef tespit eden birçok yazar da bu hedefe götürecek doğru yolu bulamamıştır. Hatalar örneklerle gösterilmeye çalışılmıştır. Bu bölümün sonlarında, Türk anayasa hukuku doktrininin genel bir değerlendirmesi yapılmış ve bu doktrinin ilerlemesi için bir takım öneriler dile getirilmiştir.

Çalışmamız, varılan sonuçların özetlendiği ve konunun genel bir değerlendirilmesinin yapıldığı bir sonuç bölümü ile noktalanmıştır.

 


 

[1].      Yaşar Karayalçın, Hukukda Öğretim-Kaynaklar-Metod: Problem Çözme, Ankara, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları, Genişletilmiş Dördüncü Baskı, 1994, s.71.

[2].      Paul Robert, Dictionnaire de la langue française, Paris, Le Robert, 1991, s.1191 (méthode maddesi).

[3].      Karayalçın, op. cit., s.71.

[4].      Karayalçın, op. cit.

[5].      Ernest Hirş, Pratik Hukukta Metod (Genişletip değiştirerek işleyen Volf Çernis), Ankara, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, Üçüncü Baskı, 1997 (?).

[6].      Selâhattin Keyman, Hukuka Giriş ve Metodoloji, Ankara, Doruk Kitabevi, 1981.

 

Bölüm 1
 anayasa hukukunun pozitivist teorisi
[1]

 

 

 

 

Anayasa hukukunun metodolojisi başlıklı bu çalışmada, her şeyden önce, esas aldığımız hukuk anlayışını belirtmek uygun olur. Zira, metot hedefe ulaşmak için takip edilecek yol demektir ve anayasa hukukunun hedefi, sahip olunan hukuk ve bilim anlayışına göre değişmektedir. Çalışmamızda, tabiî hukuk anlayışı reddedilmiş, pozitivist teorinin hukuk ve bilim anlayışı kabul edilmiştir.

Pozitivist teorinin üç temel özelliği  vardır: Birinci olarak, pozitivist teori, tabiî hukuk anlayışını reddeder; ikinci olarak değerlerin bilinemezliği ilkesini savunur; üçüncü olarak, pozitivist teorinin kendine has bir bilim anlayışı vardır. Şimdi bu üç özelliği sırasıyla görelim.

I. Tabiî Hukukun Reddi

Hukukî pozitivizm, “Viyana Çevresi (Wiener Kreiss, cercle de Vienne )”[2]nden esinlenerek, formel veya ampirik olarak doğrulanamayan önermeleri bilim alanına yabancı olarak kabul eder ve bu önermeleri reddeder[3]. Pozitivist teoriye göre, hukuk fizik-ötesine ait değildir. Hukuk, fizikî âlemde bulunur. Dolayısıyla pozitivist teori, tabiî hukukun tüm biçimlerini reddeder. Pozitivist teoriye göre, doğada değişmez bir düzen mevcut değildir. Keza tüm insanlara has bir “tabiî akıl” da yoktur. Değerler, “reel” dünyaya ait “entité”ler değildir. Doğada “iyi” veya “kötü”nün ölçüleri bulunmaz. Bunları sadece insan değerlendirir. Tabiî hukuk diğer yandan, hukuk bilimi ile bu bilimin konusu olan hukuku karıştırır. Oysa tüm bilimlerde bilimin konusu, o bilimin dışında yer alır. Bu husus, bilimin konusu ile öznesi arasındaki kartezyen ayrımın basit bir sonucudur. Oysa tabiî hukuk bizzat hukuk kuralları koyduğunu iddia eder[4].

Dahası tabiî hukuk , tasvirî öncüllerden normatif önermeler çıkarılamayacağı yolundaki “Hume Kanunu ”nu da ihlâl eder. Bu kanuna göre, “olan” ile “olması gereken” arasında geçiş mümkün değildir[5].

Nihayet tabiî hukuk, mutlak bir adalet teorisi hazırlar. Ancak adaletin ne olduğunu sarih bir şekilde belirleyemez[6]. Zira, “âdil olan” ile “âdil olmayan”ı ayıran objektif ve evrensel bir kriter bulunmamaktadır. Böyle bir kriter, doğanın gözlemi yoluyla elde edilemez. Eğer bu doğruysa şu soru kaçınılmazdır: “Âdil olan”ı “âdil olmayan”dan ayırmak kime düşmektedir[7]?

Eğer Tanrı[8]’nın mutlak ve aşkın otoritesine başvurmak bir yana bırakılırsa[9], bu sorunun sadece ve sadece iki muhtemel yanıtı vardır.

1. Birinci yanıta göre, “âdil olanı” belirlemek görevi iktidarı elinde bulunduran kimse veya kimselere aittir[10]. Açıktır ki bu yanıta göre, tek adalet tanımı olacak, böylece hukukun kesinliği sağlanacaktır. Ne var ki bu yanıt bizi tabiî hukuktan uzaklaştırır, devletçi pozitivizme götürür. Zira, bir pozitif hukuk normunun adalete uygun olup olmadığına, bu yanıta göre, bu normu koyan iktidar sahipleri karar verecektir; dolayısıyla bunların kendi koydukları kuralın âdil olmadığını söylemeleri pratik olarak ihtimal dışıdır[11].

2. İkinci yanıta göre ise, âdil olanı belirleme görevi tüm yurttaşlara aittir[12]. Bu yanıt şu iki nedenden dolayı kabul edilemez.

a) Bir kere, âdil olanı belirleme görevi tüm yurttaşlara düşerse, adalet ilkeleri kaçınılmaz olarak sübjektif nitelik taşır. Zira bu ilkeler her insanın kendi bilincinin verilerine göre anlaşılır. Şüphesiz adaletin çeşitli kişisel anlaşılışlarının ortak unsurları vardır. Fakat deneyim, bu ilkeleri tartışılmaz bir şekilde belirlemenin mümkün olmadığını ortaya çıkarmıştır[13]. Gerçekten de, her bireyin kendi bilincinin verilerine göre tabiî hukuku algılamasındaki serbestlik, hukuk normunun geçerliliğinin de her bireye göre değişmesi sonucunu doğurur.

Zeki Hafızoğulları’nın ifade ettiği gibi,

“madem adalet kriteri farklıdır ve azaltılması mümkün değildir, âdil saymadığından geçerli olmayan kanuna itaat etmeyen yurttaşa yöneticilerin bir şey demeye hakkı olmaz ve üstelik kanunlar çerçevesinde uygar yaşama güvenliği tamamen tahrip edilmiş olur”[14].

Özetle, Kelsen ’in belirttiği gibi, bu halde “total anarşi tehdidi” vardır[15].

Dahası, tabiî hukuk doktrini, adalet gibi bir ideale uygun olduğunu iddia ederek her hangi bir sosyal düzeni aklayabilir[16].

Jeremy Bentham , tabiî hukukun tehlikesini şu cümlelerle belirtmiştir:

“Tabiî hukukla silahlanmış fanatiklerle tartışılamaz, zira onlar tabiî hukuku kendi hoşlarına gittiği gibi anlamakta, kendilerine uygun olduğu şekilde uygulamaktadır. Onların gözünde tabiî hukuk, suç işlemeksizin saf dışı bırakılamayacak bir dogma olarak kutsanmıştır. Böyle bükülmez ve aynı zamanda anlaşılamaz olan bir tabiî hukuk hiç bir sorunu çözemez”[17].

b) Diğer yandan Hans Kelsen’in çok iyi gösterdiği gibi, mutlak değerler yoktur. Bütün ahlâkî değerler görecelidir. Eğer bu böyleyse, sosyal normların içeriği ahlâkîyse, âdilse, hukuk normları olarak kabul edilmeleri gerektiği iddiası kabul edilemez[18]. Yer ve zamana göre, insanların iyi veya kötü için, âdil veya âdil olmayan için kabul ettikleri şeylerin olağanüstü çeşitliliği dikkate alınırsa, ahlâkî düzenlerde ortak hiç bir unsurun bulunmadığı gözlemlenebilir[19]. Dolayısıyla, genelde hukuk ile ahlakı, özelde de hukuk ile adaleti birbirinden ayırmak gerekir[20].

Bu açıdan Norberto Bobbio’nun, haklı olarak belirttiği gibi, modern tabiî hukukçular, özgürlüğü bir tabiî hak olarak kabul ediyorlarsa da, en büyük tabiî hukukçulardan biri olan Aristo, köleliğin tamamen doğal bir kurum olduğunu, zira doğanın bazı insanları efendi diğerlerini ise köle olarak yarattığını düşünüyordu[21]. Bu doğa öylesine hatır sayardır ki, bir yandan liberal devlet kuramcılarına özgürlüğün doğallığını yüceltmeye; diğer yandan ise, köle sahibi bir toplumun filozofuna, köleliğin doğallığını haklı çıkarmaya imkân vermektedir[22].

Pozitivist teorinin tabiî hukuk anlayışını reddettiğini bu şekilde gördükten sonra, şimdi pozitivist teorinin ikinci temel tercihini görelim:

II. Değerlerin Bİlinemezliği İlkesi  

Pozitivist teoriye göre, sadece “olgusal yargılar (jugements de fait)” ampirik olarak doğrulanabilir (vérification empirique). Bu alan bilim alanıdır. Buna karşılık, “değer yargıları (jugements de valeur)” bir bilim alanı değildir. Değerler alanında “bilinemezlik ilkesi (principe du non-cognitivisme des valeurs)” geçerlidir. Buna göre, değerler ampirik olarak bilinebilir şeyler değildir. Çünkü onlar, ya gerçeklikte mevcut değildir, ya da mevcut olsalar bile, görecelidir[23].

Yani değerler alanında ya yokluk,  ya da görecelilik tezi geçerlidir. Yokluk tezine[24] göre, değerler hiçbir şekilde reel dünyada mevcut değildir; dolayısıyla bilimin konusu olamazlar. Görecelilik (rela-tivisme) tezine göre ise, değerler insan sübjektivitesi alanında reel olarak mevcutturlar; ama değişken oldukları için bilinebilir şeyler değildir[25].

W.K. Frankena ’ya göre göreceliliğin üç ayrı tipi vardır: Birincisi tasvirî göreceliliktir. Bu tür görecelilik ile anlatılmak istenen şey, değişik insanlar ve değişik toplumların değer yargılarının değişik olduğudur. İkinci tip görecelilik, meta-etik görecelilik tir. Buna göre bir değer yargısının “doğru”, diğer değer yargılarının ise “yanlış” olduğunun objektif olarak geçerli, rasyonel bir tarzda kanıtlanmasına imkân yoktur. Göreceliliğin üçüncü çeşidi normatif göreceliliktir. Birinci tip görecelilik, antropolojik veya sosyolojik; ikinci tip görecelilik, meta-etik bir savda bulunurken; bu üçüncü tip görecelilik, normatif bir ilke ileri sürer: Söz konusu durumlar aynı olsa bile, bir birey, bir toplum için iyi veya doğru olan şey bir başka birey, bir başka toplum için iyi veya doğru olmayabilir[26].

Özetle değerler alanında “bilinemezlik (non-cognitivisme)” ilkesi hâkimdir[27]. Bu prensip iki şekilde açıklanır: Ya değerler reel âlemde mevcut değildir (yokluk tezi); ya da mevcuttur, ama objektif olarak bilinebilir şeyler değildir (görecelilik tezi).

Hukukî pozitivizm, genellikle bu yokluk tezini savunur. Bu akıma göre, reel âlemde değerler mevcut değildir. Dolayısıyla değerler alanında bilinecek bir şey yoktur. Hatta bu akım, insanın kendi değerlerinin yaratıcısının yine insanın kendisinin olduğunu düşünür[28].

O halde hukukî pozitivizmde değerlerin inkârı söz konusudur. Dolayısıyla pozitivistlere göre bilimsel aksiyoloji mümkün değildir. Zira onlar, G.E. Moore’un “değerlerin şeylerin tabiî nitelikleri olmadığı” yolundaki kanısını paylaşırlar. Moore’a göre örneğin “iyi” ile herhangi bir tabiî niteliği karıştırmak “tabiî safsata  (naturalistic fallacy yapmak demektir[29]. Ama pozitivistler genelde Moore’dan çok daha ileri giderler ve değerleri tamamıyla ideolojiler alanına yerleştirirler[30]. Örneğin K. Opalek ve J. Wroblewski ’ye göre, bir değer teorisi olarak tasavvur edilen bir bilimsel aksiyolojinin kurulması imkânsızdır; zira bu değerler toplumsal ve tarihî koşullar ile biçimlenen ideolojilerin bir parçasıdır[31].

Kelsen bu konuda çok radikal bir görecelilik tezini savunur. Ona göre bir kimse, bir şeyin iyi ya da kötü olduğunu öne sürmüşse, öne sürülen değer, bir “bilme konusu (objet de la connaissance değil, sadece bilincin duygusal (émotionnel) bileşenlerinin fonksiyonlarından biridir. Eğer böyle bir değer bir başkasının davranışı üzerine ileri sürülmüş ise, “bravo!”, “yazıklar olsun!” gibi ünlemler ile aynı mahiyette bir duygusal tasvip veya kınamayı ifade eder[32]. Dolayısıyla bunlar saf sübjektiflik alanına aittir[33].

Diğer yandan Kelsen, hukuk normlarının insan-üstü bir irade tarafından değil, sadece beşerî irade tarafından konulduğundan hareketle hukuk normlarıyla ve birbirleriyle çatışan değerlerin öne sürülebileceğini belirtmektedir. Örneğin bir hukuk normu intiharı yasaklayabilir, diğeri ise serbest bırakabilir. Belirli bir değerden hareketle, bu normlardan birinin geçersiz, diğerinin ise geçerli olduğu iddia edilemez. Bunlardan her ikisi de usûlüne uygun olarak ihdas edilmişse geçerlidir. Bu normlar beşerî irade tarafından konulduğuna göre, bu normlardan çıkarılabilecek değerler de keyfidir. Dolayısıyla ifade edilen değerler görecelidir. Mutlak değerler din alanı dışında yoktur. Bir takım insanlara göre bu değerler “iyi”, diğerlerine göre ise “kötü”dür[34].

Kelsen’e göre, değişik zamanlar ve değişik yerlerde insanların “iyi” ve “kötü”, “âdil” ve “âdil olmayan” olarak kabul ettikleri şeylerin çeşitliliği göz önünde bulundurulursa, değerler alanında minimum ortak değerler dahi olmadığı söylenebilir. Genellikle barışın korunmasının bütün ahlâki sistemlere özgü bir gereklilik olduğu ileri sürülür. Ama Heraclite savaşın en üstün değer olduğunu öğretiyordu. Özetle Kelsen’e göre, a priori ve mutlak olan bir değer yoktur. Eğer bu böyleyse, iyi ve kötüyü, âdil ve âdil olmayanı tanımlayacak elimizde bir araç yoktur[35].

Sonuç olarak, hukukî pozitivizm değerlerin göreceliliği prensibini kabul eder. Buna göre, değerler alanında herhangi bir şeyi kanıtlama veya rasyonel argümantasyon imkânı yoktur. Dolayısıyla, bir yandan hukuk normlarının aksiyolojik temelini araştırmak, diğer yandan ise mahkeme kararlarının rasyonel jüstifikasyonunu yapmak mümkün değildir.

Böylece değerlerin binemezliği ilkesini gördükten sonra, şimdi hukukî pozitivizmin bilimsellik anlayışını görelim.

III. Pozitivist Teorinin Bilim Anlayışı

Pozitivist teorinin bilim anlayışı şu dört özellik ile ortaya konabilir:

1. Bilimin konusu objektif olarak bilinebilir bir şeydir.

2. Bilim ile bilimin konusu birbirinden farklı şeylerdir.

3. Bilimin görevi, konusunu sadece tanımaktır.

4. Bilim kendisine yabancı unsurlardan arınmalıdır (“saflık”).

1. Bilimin Konusu Objektif Olarak Bilinebilir Bir Şeydir

Viyana Çevresinden esinlenen pozitivist teoriye göre, metafizik kavram ve ilkeler “bilme (connaissance)” konusu olamaz. Bilme (cognitif) alanında bütün metafizik formlar kısırdır[36].

O halde anayasa hukuku, bir bilim olmak istiyor ise, inceleme konusu olarak bir takım fizik-ötesi formları veya değerleri ele almayı kategorik olarak reddetmelidir. Anayasa hukuku, ancak ampirik bir konuyu inceleyebilir. Dolayısıyla anayasa hukuku, inceleme konusu olarak yalnızca fiziki varlığa sahip olan hukuku ele alabilir. Bu hukuk da pozitif hukuk, yani devlet tarafından konulmuş, maddî varlığa sahip hukuktur[37]. O halde pozitif hukukun kapsamına girmeyen şeyler, anayasa hukuku tarafından incelenemez. Zira, Hans Kelsen’in belirttiği gibi, “pozitif hukuk normları kapsamında bulunmayan bir şey, bir hukukî konsept içine giremez”[38]. Pozitif hukuk, daima belirli bir topluluğun hukukudur: Türk hukuku, Fransız hukuku, Alman hukuku gibi. Bu belirli anayasal düzenlerin bilimsel bir açıklamasını yapmak, anayasa hukukunun amacıdır. İleride “anayasa hukukunun genel teorisi-anayasa hukuku dogmatiği” ayrımında göreceğimiz üzere, anayasa hukuku dogmatiği, belirli pozitif anayasa düzenlerini incelerken, anayasa hukukunun genel teorisi, değişik anayasa düzenlerinin karşılaştırmalı analizinden ortaya çıkan temel ilke ve kavramları inceler. Anayasa hukukunun genel teorisi, anayasa normlarını, onların unsurlarını, yorumunu, bütünü itibarıyla anayasa düzenini, onun yapısını, değişik anayasa düzenleri arasındaki ilişkileri ve nihayette, pozitif anayasa düzenlerinin çokluğuna rağmen anayasa hukukunun birliğini inceler[39].

Buna göre, pozitif bir anayasanın kapsamına girmeyen şeyler, örneğin değerler anayasa hukuku inceleme alanına giremez. Zira pozitivist teoriye göre değerler bilinemez şeylerdir. Şimdi bilim ile bilimin konusu arasındaki farkı görelim.

2. Bilim ile Bilimin Konusu  Birbirinden Farklı Şeylerdir

Bilim ile bilimin konusu birbirinden farklı şeylerdir. Bilim, konusunu kendisinden önce oluşmuş halde bulur. Her bilim dalında, konu, bizatihi bu bilimin dışında yer alır. Bu, bilginin (connaissance) öznesi ile konusu arasındaki kartezyen ayrımın basit bir sonucudur[40].

Buna göre, anayasa hukuku ile anayasa hukuku bilimi birbirinden farklı şeylerdir. Birincisi ikincisinin inceleme konusudur. Dolayısıyla anayasa hukuku kuralları, anayasa hukuku bilimi tarafından değil, pozitif hukuk tarafından konulur[41].

3. Bilimin Görevi Konusunu Sadece Tanımaktır

Pozitivist anlayışa göre hukuk bilimi, inceleme konusu olan pozitif hukuku tanımak ile kendini sınırlandırmalı; bu hukuku değiştirmeye, yeniden biçimlendirmeye çalışmamalıdır. Diğer bir ifadeyle, hukuk bilimi, pozitif hukuk normları tarafından öngörülenlerin dışında yeni hukuk kuralları formüle etmeye teşebbüs etmemelidir[42].

Kelsen’in belirttiği gibi, “hukuk biliminin tek amacı, hukuk yapmak değil, hukuku tanımaktır”[43]. Yazara göre,

“bir bilim, inceleme konusunu olduğu gibi tasvir etmelidir; birtakım değer yargıları açısından onun ne olması veya ne olmaması gerektiğine hükmetmemelidir. Böyle bir hüküm siyasi bir problemdir; ve hükümet sanatını ilgilendirdiği ölçüde değerlere yönelik bir faaliyettir. Böyle bir faaliyet realiteye dönük olan bilimin konusunu oluşturamaz”[44].

Buradan yola çıkarak, bilimsel olmak için, bir anayasa hukuku eserinin, inceleme konusu olan hukuk normlarını yeniden biçimlendirmeye veya onları değiştirmeye yeltenmemesi, sadece onları tasvir etmekle yetinmesi gerektiğini söyleyebiliriz.

4. Hukuk Bilimi Kendisine Yabancı Unsurlardan Arınmalıdır (“Saflık”)

Pozitif hukukun parçası olan bir normu eleştirmek veya onu aklamak hukukun genel teorisinin üzerine vazife değildir. Hukuk biliminin görevi sadece hukukun gerçeklikte neden ibaret olduğunu tasvir etmektir. Hukuk bilimi, hukukun nasıl olması gerektiğini hiçbir şekilde söyleyemez[45]. Hukuk bilimi, değer yargılarından kaçınmalıdır. Kelsen’in ifadesiyle “saf (Reine, pure[46] olmalı; yani kendisine yabancı tüm unsurlardan kurtulmalıdır. Hukuk bilimi, tarihsel olarak psikoloji, sosyoloji, etik ve siyaset teorisi ile karma halde bulunur. Hukukun saf teorisi, hukukun bu bilim dallarıyla ilgisini inkâr etmez; ama kendi özünü belirsizleştiren bu metot bağdaştırmacılığına (syncrétisme) karşıdır[47].

Buna göre, anayasa hukuku bilimi, ne anayasa koyucunun niyetleri ve saiklerinden, ne de toplumsal grupların çıkarları ve arzularından etkilenmelidir. Anayasa hukuku bilimi, pozitif anayasa hukukunun yapısını tahlil etmeli; ama bu hukukun oluşumunda rol oynayan toplumsal, ekonomik veya psikolojik koşulları dikkate almamalıdır[48].


 

[1].      Bu bölüm, Hukukun Genel Teorisine Giriş: Hukuk Normlarının Geçerliliği ve Yorumu Sorunu (Ankara, US-A Yayıncılık, 1998) başlıklı çalışmamızda hukukun pozitivist genel teorisini incelediğimiz “giriş” kısmındaki (s.1-23) bazı başlıkların anayasa hukukuna uyarlanması ile oluşturulmuştur. Hukukun genel teorisi ve pozitivist teori hakkında daha geniş ve sistematik bilgi için yukarıda belirttiğimiz çalışmaya bakılabilir.

[2].      1920’lerden itibaren bu çevre, matematikçi Hans Hahn, sosyolog Otto Neurath, fizikçi Philipp Frank, felsefeci Moritz Schlick ve Rudolf Carnap etrafında oluşmuştur. Daha sonra bu çevreye, Herbert Feige, Hans Reichenbach  ve Bertrand Russell gibi isimler de katılmıştır. Nazi tehlikesi karşısında bu Çevre, 1938’e doğru kendisini feshedip dağılmıştır. Üyelerinin bir kısmı Amerika Birleşik Devletleri’ne, bir kısmı da İngiltere’ye yerleşmiştir. Viyana Çevresi, “mantıkçı pozitivizm  (logical positivism denilebilecek bir akımı savunmuştur. Mantıkçı pozitivizme göre, bir disiplinin bilim olması için önermelerinin mantıktaki doğruluk değeri “doğru” olmalıdır. Doğruluk değeri, dış dünyayla uyuşum, yani ampirik tutarlılık ile belirlenir. “Doğru” ya da “yanlış” olmayan önermelerin anlamı yoktur. Metafizik cümleler ve tezler, ne biçimsel olarak, ne de ampirik olarak ispat edilebilirler. Onlar boş ve anlamsızdır. Viyana Çevresinin amacı, tüm bilimler için bir mantık syntax’ı, bir biçimsel dil, bir “birleştirilmiş bilim dili” hazırlamaktır. Viyana Çevresi için bkz. Valentin Petev, “Hans Kelsen et le Cercle de Vienne: à quelle point la théorie du droit est-elle scientifique?”, in Paul Amselek (sous la direction de-), Théorie du droit et science, Paris, P.U.F., Coll. “Léviathan”, 1992, s.237-238; W. Friedmann, Legal Theory, London, Stevens & Sons Limited, 1960, s.224.

[3].      Christophe Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, in Christophe Grzegorczyk, Françoise Michaut et Michel Troper (sous la direction de-), Le positivisme juridique, Paris, Bruxelles, L.G.D.J., Story‑Scientia, 1992, s.176.

[4].      Ibid.

[5].      David Hume, Traité sur la nature humaine, 1777 baskısından naklen Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.176.

[6].      Ibid.

[7].      Zeki Hafızoğulları, Ceza Normu: Normatif Bir Yapı Olarak Ceza Hukuku Düzeni, Ankara, US-A Yayıncılık, 1996, s.49-51.

[8].      Hans Kelsen, tabiî hukuk teorisinin dinî ve metafizik bir kaynağının olduğunu ve bu teorinin temelinde, tabiatın mutlak ahlâkî değeri tecessüm ettiren aşkın bir otorite tarafından yaratıldığı fikrinin yattığını haklı olarak gözlemlemektedir (Hans Kelsen, “La justice et droit naturel”, Trad. par Etienne Mazingué, in Le Droit naturel, Annales de philosophie politique, t.III, (Institut international de philosophie politique), Paris, P.U.F., 1959, s.69-70).

[9].      Kelsen’e göre, “bu sorunu çözmek bize düşer. Çünkü, neyin âdil olduğunu, neyin âdil olmadığını bilmek gerektiğinde karar, kendi değer yargımızın temeli olarak kabul ettiğimiz adalet normlarının seçimine bağlıdır. Dolayısıyla cevap çok değişik olabilir. Bu seçimi, sadece biz, içimizden her biri yapabilir. Bizim yerimize objektif otorite olarak bir başkası, ne Tanrı, ne doğa, ne de akıl yapabilir. Ahlâkî bağımsızlığın gerçek anlamı işte budur. Bu sorumluluktan kurtulmak isteyen herkes, bu seçimi, Tanrı’ya, doğaya veya akla devretmektedir. Tüm bu kişiler rölativizmin kendilerine hiçbir yardımda bulunmadıkları kanısındadırlar. Onlar boşu boşuna tabiî hukuk teorisine başvurmaktadırlar. Zira, tercih yapmak söz konusu olduğunda, tabiî hukukun değişik teorileri, rölativist pozitivizminki kadar değişik cevaplar ortaya koymaktadır. Seçtiği adalet normunun Tanrı’dan, doğadan veya akıldan geldiği ve onun kesinlikle geçerli olduğu illüzyonu bireyi seçim yapmak zorunluluğundan kurtarmaz. Ve birçokları bu illüzyonu ağır bir sacrificium intellectus fiyatına satın alırlar” (Kelsen, “Justice et droit naturel”, op. cit., s.120).

[10].    Hafızoğulları, Ceza Normu, op. cit., s.50-51.

[11].    Kelsen, “Justice et droit naturel”, op. cit., s.118.

[12].    Hafızoğulları, Ceza Normu, op. cit., s.5-51.

[13].    Maurice Duverger, “Contribution à l'étude de la légitimité des gouver-nements de faits”, Revue du droit public, 1945, s.77.

[14].    Hafızoğulları, Ceza Normu, op. cit., s.66.

[15].    Kelsen, “Justice et droit naturel”, op. cit., s.118.

[16].    Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.176.

[17].    Jeremy Bentham, Principes de législation et d'économie politique, Paris, Raffalovich, Guilaumin, 1888, s.75’ten alıntılanan parça in Christophe Grzegorczyk, Françoise Michaut ve Michel Troper (sous la direction de-), Le positivisme juridique, Paris, Bruxelles, L.G.D.J., Story-Scientia, 1992, s.197.

[18].    Kelsen, “Justice et droit naturel”, op. cit., s.87.

[19].    Ibid.

[20].    Ibid., s.90.

[21].    Politique, I, 5

[22].    Norberto Bobbio, “Quelques arguments contre le droit naturel”, in Annales de philosophie politique, III, Paris, P.U.F., 1959, s.181-182.

[23].    Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.182.

[24].    Bizatihi realitenin bir parçası olarak değerlerin varlığını reddeden bu teze “objektivist aksiyolojinin reddi (rejet de l’axiologie objectiviste) tezi” deniyor (Bkz. Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.173). Biz burada kısaca buna “yokluk” tezi demeyi uygun gördük.

[25].    Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op.cit., s.182-183.

[26].    W.K.Frankena, Ethics, Prentice Hall, Englowood Cliffs, 1963, s.92-93.

[27].    Christophe Grzegorczyk, “La dimension positiviste des grands courants de la philosophie du droit”, in Christophe Grzegorczyk, Françoise Michaut et Michel Troper (sous la direction de-), Le positivisme juridique, Paris, Bruxelles, L.G.D.J., Story‑Scientia, 1992, p.58.

[28].    Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.183.

[29].    G.E. Moore, Principa Ethica, Cambridge University Press, 1903’ten alıntılanan parça in Christophe Grzegorczyk, Françoise Michaut et Michel Troper (sous la direction de-), Le positivisme juridique, Paris, Bruxelles, L.G.D.J., Story‑Scientia, 1992, s.234.

[30].    Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.184.

[31].    K. Opalek ve J. Wroblewski, “Axiology: Dilemma Between Legal Positivism and Natural Law”, Österreichische Zeitschrift für öffentliches Recht, 18, 1968, s.361 vd.

[32].    Hans Kelsen, Théorie pure du droit, Traduction française de la 2e édition de la “Reine Rechtslehre” par Charles Eisenmann, Paris, Dalloz, 1962, s.27. Belirtelim ki Kelsen burada, A.J. Ayer ve C.L. Stevenson tarafından savunulan Anglosakson emotivizminine hayli yakındır. Bu konuda bkz. Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.184.

[33].    Grzegorczyk, “La dimension positiviste des grands courants de la philosophie du droit”, op. cit., s.57-58.

[34].    Kelsen, Théorie pure du droit, op. cit., s.24-25.

[35].    Hans Kelsen, Essays in Legal and Moral Philosophy: Selected and Introduced by Otta Weinberger, D. Reidel Publ. Comp., Dordrecht/Boston, 1973. In in Christophe Grzegorczyk, Françoise Michaut et Michel Troper (sous la direction de-), Le positivisme juridique, Paris, Bruxelles, L.G.D.J., Story‑Scientia, 1992, s.237.

[36].    Grzegorczyk, “La dimension positiviste des grands courants de la philosophie du droit”, op. cit., s.56.

[37].    Grzegorczyk, “La dimension positiviste des grands courants de la philosophie du droit”, op. cit., s.57; Michel Troper, “Un système pur du droit : le positivisme de Kelsen”, in Pierre Bouretz (sous la direction de-), La force du droit : panorama des débats contemporains, Paris, Editions Esprit, 1991, s.117-137, op. cit., s.123; Michel Troper, Pour une théorie juridique de l'Etat, Paris, P.U.F., Coll. “Léviathan”, 1994, s.35; Hans Kelsen, General Theory of Law and State, Translated by par Anders Wedberg, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1946, preface, s.xiii; Kelsen, Théorie pure du droit, op. cit., s.1.

[38].    Kelsen, General Theory of Law and State, op. cit.,  preface, s.xiii.

[39].    Bu paragraf, Kelsen’in General Theory of Law and State, op. cit.,preface, s.xiii’te hukukun genel teorisi için söylediklerinden uyarlanmıştır.

[40].    Bu konuda bkz. Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.176, 179 ; Grzegorczyk, “La dimension positiviste des grands courants de la philosophie du droit”, op. cit., s.56-58; Troper, Pour une théorie juridique de l'Etat, op. cit., s.122.

[41].    Bu paragraf şu eserlerden uyarlanmıştır: Grzegorczyk, “Le positivisme comme méthodologie juridique”, op. cit., s.176 ; Grzegorczyk, “La dimension positiviste des grands courants de la philosophie du droit”, op. cit., s.56-58; Troper, Pour une théorie juridique de l'Etat, op. cit., s.30-35; Troper, “Un système pur du droit”, op. cit., s.122.

[42].    Troper, “Un système pur du droit”, op. cit., s.122.

[43].    Kelsen, General Theory of Law and State, op. cit.,preface, s.xiv. İtalikler bize ait.

[44].    Ibid. İtalikler bize ait.

[45].    Kelsen, Théorie pure du droit, op. cit., s.1.

[46].    Troper’in işaret ettiği gibi Kelsen bu kavramı Max Weber’den ödünç almıştır (Troper, “Un système pur du droit”, op. cit., s.123; Troper, Pour une théorie juridique de l'Etat, op. cit., s.35).

[47].    Kelsen, Théorie pure du droit, op. cit., s.1-2.

[48].    Kelsen, General Theory of Law and State, op. cit., preface, s.xiii’ten kıyasen. Bu konuda bkz. Troper, “Un système pur du droit”, op. cit., s.123; Troper, Pour une théorie juridique de l'Etat, op. cit., s.35.

 
Bölüm 2
Mantık

 

 

 

 

Gerek anayasa metinleri, gerek anayasa mahkemesi[1] kararları, gerekse bilimsel eserler kendilerini önermelerle ifade ederler. Diğer bir ifadeyle, bir anayasa maddesinde geçen cümle de, bir anayasa mahkemesi kararında kullanılan cümle de, bir bilimsel eserde bulunan cümle de, mantık bakımından bir önermedir. O nedenle, kısaca bir önermenin ne olduğu ve önermelerin çeşitleri konusunda bilgi sahibi olmakta yarar vardır.

Önerme .- “Önerme (proposition)”, belli bir doğruluk değeri alan ifade (yani söz veya sembol dizisi) olarak tanımlanmaktadır[2]. Herhangi bir söz veya sembol dizisinin önerme olabilmesi için, her şeyden önce belirli bir anlamının olması gerekir. “Aşk yuvarlaktır”[3], “üçgen demokrattır”[4] gibi ifadeler anlamdan yoksundur. Anlamsız bir cümleyle bir önerme dile getirilemez[5]. İkinci olarak, bir ifadenin önerme olabilmesi için onun, ya doğru, ya da yanlış olması gerekir[6]. Kendisine doğruluk değeri atfedilemeyen ifadeler, önerme değildir. Örneğin, “saat kaç”, “kapıyı kapatınız”, “keşke yirmi yaşında olsaydım” gibi ifadeler ne doğru, ne de yanlış olabileceklerinden birer önerme değildir[7].

O halde okuyacağımız anayasa hükümleri, anayasa mahkemesi kararları ve bilimsel eserler, belirli bir anlamı olan ve aynı zamanda doğruluk değeri alan ifadelerden, kısacası önermelerden oluşmuştur.

Ancak değişik tipte önermeler vardır. Şimdi anayasa hükümlerinin, anayasa mahkemesi kararlarının ve bilimsel eserlerin kullandıkları önermelerin ne tip bir önerme olduğunu görelim.

Üç Tür Önerme veya Dilin Üç Görevi.- K. Bühler, dilin görevleri ni üç ayrı öbekte toplamıştır. (1) Dilin bildirme görevi  (Symbol-funktion); (2) dilin belirtme görevi (Symtom-funktion); (3) dilin yaptırma görevi  (Signal-funktion). Bildirme görevinde dil, “inanç, tahmin veya bilgilerimizi iletmek”[8]; belirtme görevinde, “herhangi bir duygusal tepki veya tavrımızı dışa-vurmak”[9]; yaptırma görevinde ise, “insanların davranışlarını etkilemek”[10] amacıyla kullanılır.

Bu üçlü sınıflama, insanda başlıca üç yeti olduğu inancına dayanır: Bilme, duygulanma ve isteme[11]. Bu üç farklı görev, üç farklı anlatıma vücut vermektedir. Bu üç farklı anlatım, bilim dili, sanat dili ve normatif dildir[12]. Bilim dilinde (bildirme görevi) insanların düşünceleri, sanat dilinde[13] (belirtme görevi) duyguları ve normatif dilde (yaptırma görevi) davranışları etkilenmek istenir[14].

Diğer bir ifadeyle, dilin bu üç değişik görevi birbirinden farklı üç değişik önermeye vücut vermektedir: “Bildirmeli”, “belirtmeli” ve “yaptırmalı” önermeler[15]. Şimdi anayasa metinlerinin, anayasa mahkemesi kararlarının ve anayasa hukuku doktrininin hangi tür önermeleri kullandığını tespit etmeliyiz.

Anayasa metinleri, anayasa mahkemesi kararları, doktrinin yazıları, birer sanat eseri değildir, duygulara hitap etmez; o halde bunlarda belirtmeli önermeler kullanılmaz. O halde, anayasa hukuku alanında yaptırmalı veya bildirmeli önermeler kullanılır. Anayasalarda ve anayasa mahkemesi kararlarında yaptırmalı önermeler, anayasa hukuku doktrininin eserlerinde ise bildirmeli önermeler kullanılır.

Anayasalar Yaptırmalı Önermelerden Oluşmuştur (Normatif Dil).- Anayasa metinleri yaptırmalı önermelerden oluşmuştur. Anayasa metinlerinin dili normatif dildir. Burada dil, yaptırma göreviyle, yani başkalarının davranışlarını etkilemek amacıyla kullanılır.

Anayasa Mahkemesi Kararları da Yaptırmalı Önermeler İçerir (Normatif Dil).- Anayasa mahkemesi kararlarının dili de normatiftir. Bir kere bu kararların içerdikleri önermeler bildirmeli önermeler olamaz; çünkü, anayasa mahkemesi kararlarının doğruluğu ya da yanlışlığı ispatlanamaz. Bunlar her halükârda geçerlidir. Ülkedeki tüm kişi ve kuruluşları ve mahkemeleri bağlarlar. Anayasa mahkemesi kararı dilbilgisi bakımından ne kipte kaleme alınırsa alınsın, normatif bir dil içerir. Zira, karardaki önermeler, anlamı bakımından, daima bir “olması gereken”i ifade eder. Anayasa mahkemesi kararı başkalarının davranışlarını etkilemeye yöneliktir. “Şu kanun anayasa aykırıdır” demek, anayasa mahkemesinin ülkedeki tüm kişi ve kurumlara ve özellikle mahkemelere yönelttiği bir emir niteliğindedir. İptal kararıyla, artık bu kanunu göz önünde bulundurmayın, ona göre karar vermeyin demek istenmektedir. O halde anayasa mahkemesi kararları normatif bir anlama sahiptir ve dolayısıyla yaptırmalı önermeler içerirler.

Bilimsel Eserler  Bildirmeli Önermeler Kullanırlar (Bilim Dili).- Anayasa hukuku doktrini eserlerinde kullanılan dil ise bilim dilidir. Yani, burada dilin “bildirme” görevi kullanılmakta, insanların düşünceleri etkilenmek istenmektedir. Dolayısıyla anayasa hukuku alanındaki bilimsel eserlerde bildirmeli önermeler kullanılır.

Bu ayrıma göre, bir anayasa maddesinin içerdiği önermelerin yaptırmalı önermeler olduğu, maddenin dilinin normatif dil olduğu bilinmeli, madde ona göre okunmalı, ona göre değerlendirilmelidir. Aynı şekilde, bir anayasa mahkemesi kararı da okunurken, bu kararın dilinin normatif dil olduğu, anlamı itibarıyla kararın içerdiği önermelerin yaptırmalı önermeler olduğu bilinmeli, karar ona göre değerlendirilmelidir.

Yaptırmalı Önermeler  ile Bildirmeli Önermelerin Arasındaki Farklar.- Yaptırmalı önermeler ile bildirmeli önermeler arasında bazı farklar vardır. Bir kere, bildirmeli önermelerin amacı başkalarını haberdar etmek, başkalarına belirli bir konuda bilgi vermektir. Yaptırmalı önermelerin amacı ise başkalarının davranışlarını değiştirmektir[16]. İkinci olarak, bildirmeli önermede muhatabın önermeyi kabulü, ancak onun önermenin doğruluğuna inanması halinde söz konusudur. Yaptırmalı önermede ise, muhatabın önermeyi kabulü, önermenin yerine getirilmesi fiili ile gerçekleşmektedir[17]. Ancak bu iki tip önerme arasında asıl fark, değerlendirme kriterleri bakımındandır. Bildirmeli önermeler doğru veya yanlış olan, diğer bir ifadeyle doğruluk değeri alan önermelerdir. Yaptırmalı önermeler ise ne doğru, ne de yanlıştır; dolayısıyla doğruluk değerlendirmesine tâbi tutulamazlar[18]. Onların değerlendirme kriterleri geçerlilikleridir.

Anayasa Normlarının ve Anayasa Mahkemesi Kararlarının Geçerlilik Kriterleri.- Yukarıdaki açıklamalara göre, bir anayasa normunun ve keza bir anayasa mahkemesi kararının doğruluğu/yanlışlığı değil, sadece geçerliliği/geçersizliği araştırılabilir. Diğer bir ifadeyle, bir anayasa hükmünün veya anayasa mahkemesi kararının doğruluğunu veya yanlışlığını sormanın hiçbir anlamı yokken, geçerliliğini veya geçersizliğini sormanın bir anlamı vardır[19].

O halde, bir anayasa maddesinin veya anayasa mahkemesi kararının içerdiği önermenin doğruluğu veya yanlışlığı araştırılmamalıdır. Bir anayasa metnindeki yahut anayasa mahkemesi kararındaki önerme, doğru veya yanlış olamaz. Çünkü, o bir yaptırmalı önermedir; normatif dile aittir. Onun doğruluğu veya yanlışlığı değil, geçerliliği veya geçersizliği araştırılmalıdır. Anayasa maddesindeki önerme kurucu iktidar tarafından kabul edilen ve usûlüne uygun olarak yayınlanan anayasa metninde bulunuyorsa geçerlidir. Normatif hiyerarşinin en üst normları kurucu iktidar tarafından konulmakta ve bunların geçerli olduğu kabul edilmektedir. Bu durumda bu normların doğruluğu veya yanlışlığı ispatlanamaz. Keza, anayasa mahkemesi kararındaki önerme, gerçekten anayasa mahkemesi kararında geçiyorsa, o önerme geçerlidir. Anayasa mahkemesi otantik karar verme yetkisine sahip olduğuna göre bunun doğruluğu veya yanlışlığı ispatlanamaz.

Anayasa Hukuku Bilimi Önermelerinin Geçerlilik Kriteri.- Buna karşılık anayasa hukuku eserlerinde kullanılan dil, bilim dilidir, yani bildirmeli önermelerden oluşur. Bildirmeli önermelerin doğruluğu veya yanlışlığı ise ampirik veya rasyonel olarak tespit edilebilir[20]. Anayasa normu, bir normatif önerme olarak doğruluk değeri alamazken, bu norm üzerine anayasa hukuku biliminin üreteceği önerme doğruluk değeri alabilir. Örneğin şöyle bir N normunun olduğunu kabul edelim:

N Normu: “Milletvekili seçilebilmek için otuz yaşını doldurmak gerekir” (1982 Anayasası, m.76).

N normu yaptırmalı bir önerme, yani normatif bir önermedir; dolayısıyla doğruluk değeri alamaz. Bu önermenin doğruluğunu sınamanın bir ölçütü yoktur. Neden yirmi, neden yirmi beş, neden otuz beş değil de otuz? Bu soruya cevap verilemez. Ancak,

“N normu Türk anayasa düzeninin bir parçasıdır”

şeklindeki önerme, bir yaptırmalı önerme değil, bir bildirmeli önermedir. Yani normatif dile ait değil, bilim diline aittir. Bu nedenle bir anayasa hukuku bilimi ifadesidir ve doğruluk değerlendirmesine tâbi tutulabilir. Bu “N normu”nun Türk pozitif Anayasasına ait olduğu ampirik olarak ispat edilirse -ki ispat edilebilir: N normu 1982 Anayasası 76’ncı maddesinin 1’inci fıkrasının anlamıdır-, bu bildirmeli önerme doğrudur[21]. Dolayısıyla burada anayasa önermeleri ile anayasa hukuku bilimi önermeleri arasında ayrım yapmak gerekir. Birinciler yaptırmalı, ikinciler ise bildirmeli önermelerdir. Bu ayrımdan yola çıkarak, anayasa ile anayasa hukuku bilimi arasında da ayrım yapmak gerekir. Anayasa hukuku bilimi bildirmeli bir dil, onun inceleme konusu olan anayasa ise yaptırmalı bir dil kullanır.

Mantık bakımından ulaştığımız bu sonuç, önceki bölümde, pozitivist teorinin ileri sürdüğü, bilim ile bilimin inceleme konusu arasındaki ayrımı da doğrulamaktadır. Hatırlanacağı üzere, poziti­vist teoriye göre, hukuk ile hukuk bilimi farklı şeylerdi. Birincisi ikincisinin inceleme konusuydu.

O halde, bir anayasa metnini okurken, okunulan önermenin doğruluğunu veya yanlışlığını araştırmanın bir anlamı yoktur. Buna karşılık bir anayasa hukuku bilimi eseri okunurken, okunulan önermenin doğruluğu veya yanlışlığı araştırılmalıdır.

Buradan şu sonuç da çıkmaktadır: Anayasa normlarını eleştirmek mümkün değildir. Zira, bu normlar yaptırmalı önermelerden oluşmuştur; bunların ise doğruluğu veya yanlışlığının tespiti mümkün değildir. Doğru veya yanlış olması söz konusu olamayan bir şeyi eleştirmek abesle iştigaldir. Buna karşılık, anayasa hukuku doktrininin yazılarını eleştirmek mümkündür. Zira anayasa hukuku doktrini yazıları, bildirmeli önermelerden oluşmuştur, dolayısıyla bunların doğruluğu veya yanlışlığı ispatlanabilir.

 


 

[1].      “Anayasa mahkemesi” ifadesini dilde pratiklik bakımından “anayasa yargısı organı” ifadesi yerine kullanıyoruz. Türk Anayasa Mahkemesinden bahsettiğimizde ise, “Anayasa Mahkemesi” şeklinde kelimelerin baş harflerini büyük harfle yazıyoruz. 

[2].      Hüseyin Batuhan ve Teo Grünberg, Modern Mantık, Ankara, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları, 1984, s.105.

[3].      Örnek Cemal Yıldırım’dan alınmıştır. Cemal Yıldırım, Mantık: Doğru Düşünme Yöntemi, Ankara, V Yayınları, 1987, s.18.

[4].      Örnekler Hafızoğulları’ndan alınmıştır. Hafızoğulları, Ceza Normu, op. cit., s.69.

[5].      Yıldırım, op. cit., s.18.

[6].      Aulis Aarnio, Le rationnel comme raisonnable: la justification en droit, Trad. par Geneviève Warland, Bruxelles ve Paris, E. Story-Scientia, L.G.D.J., 1992, s.64.

[7].      W.V.O. Quine, Logique élémentaire, Paris, Hermann, 1976, s.29’dan alıntılayan Jean Salem, Introduction à la logique formelle et symbolique, Paris, Nathan, 1987, s.11.

[8].      Batuhan ve Grünberg, op. cit., s.10.

[9].      Ibid., s.11.

[10].    Ibid.

[11].    Batuhan ve Grünberg, op. cit., s.10.

[12].    Hafızoğulları, Ceza Normu, op. cit., s.72.

[13].    Batuhan ve Grünberg, örnek olarak “şiir dili” diyor. Batuhan ve Grünberg, op. cit., s.25.

[14].    Cf. Batuhan ve Grünberg, op. cit., s.24.

[15].    Hafızoğulları, op. cit., s.72.

[16].    Ibid., s.74.

[17].    Ibid.

[18].    Ibid.

[19].    Ibid.

[20].    Yıldırım, op. cit., s.17.

[21].    Örnek için bkz. Aarnio, Le rationnel comme raisonnable, op. cit., s.65.

Bölüm 3
anayasaL meselelerin çözümü
 

 

 

Anayasal meseleler nadiren ortaya çıkan meseleler değildir. Devlet hayatının seyrinde her gün birçok anayasal mesele ortaya çıkmaktadır. Televizyonda, gazetelerde verilen haberlerin, tartışılan konuların önemli bir kısmı anayasal meseleler ile ilgilidir. Örneğin Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılan bir siyasal partinin genel başkanı milletvekili genel seçimlerinde aday olabilir mi? Askerliğini yapmamış bir milletvekilinin milletvekilliği sona erer mi? Hakkında kapatma davası açılan bir siyasal partinin seçimlere katılmaması yolunda Anayasa Mahkemesi tedbir kararı verebilir mi? Başbakan seçimlerden sonra oluşacak parlâmentonun af kanunu çıkaracağını varsayıp bu konuda bir genelge yayınlayabilir mi? Bu sorular bu satırların yazıldığı günlerde Türkiye’de tartışılan birkaç anayasal meseleden biridir.

İşte böyle bir anayasal mesele ile karşı karşıya kalındığında, bu meselenin çözümü için, aşağıdaki soruları[1] sırasıyla sormak ve onları cevaplamaya çalışmak gerekir:

1.        Mesele hakkında anayasada kural var mı?

2.        Mesele hakkında Anayasa Mahkemesi kararı var mı?

3.        Mesele hakkında doktrinde ileri sürülen görüşler nelerdir?

1. Birinci soru en doğal sorudur. Eğer çözümü istenen mesele hakkında anayasada kural var ise, meselenin çözümünün o kurala göre olacağını söyleyebiliriz.

2. Ancak her mesele hakkında anayasada kural yoktur. Eğer o mesele hakkında anayasada kural yoksa, meselenin çözümü için, o konuda Anayasa Mahkemesinin daha önce bir karar verip vermediğine bakmak gerekir. O konuda anayasada kural yok; ama Anayasa Mahkemesi kararı varsa, mesele Anayasa Mahkemesinin daha önceki kararına göre çözümlenecektir. Bu nedenle, anayasal meselelerin çözümü için Anayasa Mahkemesi kararlarının bilinmesi gereklidir.

Diğer yandan anayasada kural olsa bile Anayasa Mahkemesi kararlarının bilinmesi yine gereklidir. Zira, anayasadaki madde metinleri değişik şekilde yorumlanabilir. Bu değişik yorumlar içinde otantik olan, hukuken geçerli olan yorum[2] Anayasa Mahkemesinin yorumudur. O nedenle, anayasa kurallarının Anayasa Mahkemesi tarafından nasıl yorumlandığını da bilmek gerekir.

3. Nihayet çözümü istenen mesele hakkında doktrinde[3] ileri sürülen görüşlerin neler olduğunu da bilmek gerekir.

a) Çünkü, bir kere, mesele hakkında anayasada kural bulunmayabilir ve keza Anayasa Mahkemesi kararı da olmayabilir. Bu takdirde, meselenin çözümü için doktrinde ileri sürülen görüşlerin ne kadar önemli olduğu açıktır. Zira böyle bir durumda, ileride Anayasa Mahkemesinin doktrinde ileri sürülen görüşlerden birini izlemesi pek muhtemeldir.

b) İkinci olarak, anayasada kural olsa bile doktrinde ileri sürülen görüşlerin bilinmesi gerekir. Zira, doktrin anayasadaki kuralları yorumlamaktadır. Anayasa Mahkemesinin doktrinin yorumlarını izleme zorunluluğu yoktur; ancak Anayasa Mahkemesinin bu yorumlardan “istifade” ettiği de bir gerçektir. Bu nedenle, anayasada olan kuralın doktrin tarafından nasıl yorumlandığının bilinmesi gerekmektedir.

c) Nihayet bir mesele hakkında anayasada kural ve Anayasa Mahkemesi kararı olsa bile, doktrinde ileri sürülen görüşlerin bilinmesi gerekir. Zira, bir yandan anayasa kuralları, diğer yandan Anayasa Mahkemesi kararları, ebedî, değişmez kurallar ve kararlar değildir. Doktrinde ileri sürülen görüşler doğrultusunda, anayasa değişikliği yapılabileceği gibi, Anayasa Mahkemesi de, doktrinin eleştirileri karşısında içtihadını değiştirebilir. Bu nedenle doktrinde ileri sürülen görüşlerin bilinmesinde yarar vardır; ancak özenle belirtelim ki, doktrinin görüşlerinin bir bağlayıcı gücü yoktur. Anayasa kuralları değiştirilmedikçe, Anayasa Mahkemesi içtihad değiştirmedikçe, mesele doktrinin görüşlerine göre değil, anayasadaki kurala ve Anayasa Mahkemesi kararına göre çözümlenmelidir.

 


 

[1].      Bu sorular Karayalçın, op. cit., s.48’den uyarlanmıştır.

[2].      Otantik yorum konusunda bkz. Kemal Gözler, Hukukun Genel Teorisine Giriş: Hukuk Normlarının Yorumu ve Geçerliliği Sorunu, Ankara, US-A Yayıncılık, 1998, s.192-193.

[3].      Doktrin hukukun yardımcı kaynaklarından birisidir. Biz burada hukukun kaynağı olarak doktrini incelemek istemiyoruz. Bu konuda hukuka giriş kitaplarına bakılabilir. Örneğin Kemal Gözler, Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi, 1998, s.180-183.

Bölüm 4
anayasa hukukunun Bilgi Kaynakları

 

 

 

 

Bir önceki bölümde anayasal meselelerin çözümü için sorulacak üç soruyu gördük: (1) Mesele hakkında anayasada kural var mı? (2) Mesele hakkında anayasa mahkemesi kararı var mı? (3) Mesele hakkında doktrinde ileri sürülen görüşler nelerdir?

Bu sorulara cevap vermek için ise şu üç soruyu[1] sırasıyla sormak ve onları yanıtlamaya çalışmak gerekir:

1.       Mesele hakkında anayasada kural olup olmadığını nereden ve nasıl öğrenebilirim?

2.       Mesele hakkında anayasa mahkemesi kararı olup olmadığını nereden ve nasıl öğrenebilirim?

3.       Mesele hakkında doktrinde ileri sürülen görüşleri nereden ve nasıl öğrenebilirim?

Şimdi bu soruları cevaplamak için bakılması gereken yerleri, yani anayasa hukukunun “bilgi kaynakları”[2]nı görelim. Sırasıyla, anayasaların, anayasa mahkemesi kararlarının ve bilimsel görüşlerin nerede bulunacaklarını göreceğiz.

I. anayasalar

Yukarıda belirtildiği gibi, bir anayasa hukuku meselesinin çözümü için sorulacak ilk soru, “bu mesele hakkında anayasada kural var mıdır” sorusudur. Bir mesele hakkında anayasada kural olup olmadığını saptamak oldukça kolaydır. Mesele hakkında kurallar yürürlükteki anayasanın maddelerine bakılarak aranır.

Anayasa Metinlerinin Önemi .- Burada anayasal metinlerin önemini özellikle vurgulamak gerekir. Anayasa hukukunun en önemli kaynağı “anayasa”dır. Hukuk, hukuk normlarından; anayasa hukuku ise anayasa normlarından oluşmuş bir düzendir. Eğer anayasa normları biliniyorsa anayasa hukuku da biliniyor demektir. Bir anayasa normu ise anayasa da bulunan bir madde metninin anlamıdır. Böylece anayasa metninin önemi kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.

Diğer yandan hukukun genel teorisinde[3], bir normun geçerliliğinin ön koşullarından ilki “maddî varlık  (existence matériel­le )”[4]tır. Zira, maddî olarak var olmayan bir işlem, hiçbir hukukî nitelendirmeye konu olamaz. Bir işlemin maddî varlığı ile, o işlemin somut taşıyanının (support, hâmil), yani bir belgenin, bir sözün, bir ritüelin, tek kelimeyle bir instrumentum’un varlığı anlatılmak istenmektedir[5]. Diğer bir anlatımla, bir işlemi hukukî nitelendirmeye tâbi tutmadan önce, onun instrumentum’unu, örneğin bu işlemin içinde yer aldığı belgeyi göstermek gerekir.

Aynı şekilde bir işlemin anayasa normu olarak geçerli olup olmadığının tespitinde tartışılması gereken ilk sorun, o işlemin maddî varlığı sorunudur. Bu sorun ise, kendisine anayasa dediğimiz ve kurucu iktidar tarafından konulan ve bu adla resmî gazetede yayınlanan metinlerin tespiti ile çözümlenir. İşte anayasa hukukunun bilgi kaynaklarından birincisi olan anayasa metinleri, “anayasa hukukunun maddî varlığı”nı, diğer bir ifadeyle “anayasa hukukunun instrumen-tum’u”nu oluşturmaktadır.

Bu nedenle, bir anayasa hukuku sorunu tartışılırken, yapılması gereken ilk şey, anayasa hukuku ders kitaplarına bakmak değil, anayasa hukukunun instrumentum’u olan anayasa metnine bakmaktır.

* * *

Doğal olarak mesele hangi ülkeye ait ise o ülkenin anayasasının metnine ve keza mesele hangi döneme ait ise o dönemde yürürlükte olan anayasanın metnine bakmak gerekir.

Aşağıda ilk önce Türk anayasalarının, sonra da yabancı anayasaların bilgi kaynaklarını vereceğiz.

A.     Türk Anayasaları

Türk anayasalarının bilgi kaynakları resmî kaynaklar ve özel kaynaklar olarak iki gruba ayrılabilir.

1. Resmî Kaynaklar[6]

Resmî kaynaklar, Resmî Gazete, Düstur, Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı, TBMM Tutanak Dergisi, Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisi ve Danışma Meclisi Tutanak Dergisi’dir.

a) Resmî Gazete .- Resmî Gazete, Ankara’da 1920’de kurulmuştur. 1927’den beri düzenli olarak yayınlanmaktadır. 1 Ocak 1977 tarihinden itibaren normal (oktav, ders kitabı) boyutunda çıkmaktadır. Resmî Gazete, Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü tarafından Ankara’da yayımlanmaktadır. Gazete bayilerinde satılmaz. Abone olanlara gönderilir. Resmî Gazete kural olarak günlüktür; ancak bazen acele yayınlanması lazım gelen bir metin için aynı gün ikinci bir sayı daha çıkarılır. Buna “mükerrer sayı” denir.

b) Düstur .- Osmanlı Devleti döneminde devlet mevzuatının bir araya getirilerek bastırılması ilk defa 1851 yılında gerçekleştirilmiştir. Fakat bu alanda ilk önemli eser, Düstur adı altında 1863 yılında basılmıştır. Cumhuriyet döneminde de yayınlanmasına devam edilmektedir. Bu eser beş gruba ayrılır[7].

Birinci tertip: 1908 yılına kadar yayınlanan mevzuatı içerir.

İkinci Tertip: 1908-1920 yıllarını kapsar. 12 cilttir.

Üçüncü Tertip: 23 Nisan 1923’ten 27 Mayıs 1960 tarihine kadar yayınlanan kanunları içerir. Toplam 41 cilttir.

Dördüncü Tertip: 27 Mayıs 1960 ile 7 Eylül 1961 tarihleri arasında Millî Birlik Komitesi ve Kurucu Meclis tarafından yayınlanan kanunlar bir cilt halinde dördüncü tertip düstur olarak basılmıştır.

Beşinci Tertip: 1 Kasım 1961 tarihinden bu güne yayınlanan kanunlar beşinci tertibi oluşturur[8].

c) Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı.- Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayım Müdürlüğü tarafından 6 cilt ve fihrist olarak yayınlanmıştır. Değişir yapraklıdır.

c) TBMM Tutanak Dergisi .- Eski adı Zabıt Ceridesi  olan Tutanak Dergisi , Türkiye Büyük Millet Meclisinde yapılan Genel Kurul görüşmelerinin tutanaklarını ve bu görüşmelere dayanak teşkil eden metinleri, özellikle kanun teklif ve tasarılarını, komisyon raporlarını vs. içerir[9]. Şu halde bir anayasa değişikliği teklif veya tasarı metinlerinin gerekçesini ve bu metinde komisyonlarda ne gibi değişiklikler olduğunu tespit etmek için tutanak dergilerine bakmak gerekir. Dolayısıyla anayasa değişikliklerinin travaux préparatoires’ı (hazırlık çalışmaları) için TBMM Tutanak Dergisi çok önemli bir kaynaktır.

d) Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisi .- 1961 Anayasasının travaux préparatoires’ı için Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisine bakmak gerekir.

e) Danışma Meclisi Tutanak Dergisi .- 1982 Anayasasının travaux préparatoires’ı için ise Danışma Meclisi Tutanak Dergisine bakılabilir.

* * *

Resmî kaynaklar anayasa kurallarının en güvenilir bilgi kaynaklarıdır. Bunlarda yer alan anayasa metinlerinin doğru olduğu, kurucu iktidarın kabul ettiği metin ile aynı olduğu varsayılır. Bununla birlikte, yargı organları Resmî Gazete’de veya Düstur’da yayınlanan metnin mevsukiyetini, yani bu metnin kurucu organdan çıkan metin ile aynı olup olmadığını araştırabilir. Bu, anayasal kuralların “maddî varlığı (existence matérielle[10] sorunudur. Her hakim, kanunun maddî varlığını araştırabilir.

Resmî kaynakların özel kaynaklara nazaran daha güvenilir olduğu ortadadır. Ancak özel kaynaklara nazaran resmî kaynakların pek çok dezavantajı vardır.

1. Bir kere, resmî kaynaklara ulaşmak çok zordur. Resmî Gazete koleksiyonları sadece kütüphanelerde bulunur. Eksiksiz bir Resmî Gazete koleksiyonuna ise pek az kütüphane sahiptir. Düsturlar ise çok nadir kütüphanelerde bulunur.

2. Ulaşılabilirlilik bakımından olan bu sakınca bir yana, birkaç on sayfalık, anayasa metni için yüzlerce ciltlik koleksiyonların elden geçirilmesinin pek pratik olmadığı ortadadır.

3. Resmî kaynaklarda anayasa metinlerinin ilk şekilleri vardır. Daha sonraki değişiklikler ayrı bir kanun olarak resmî kaynağın sonraki ciltlerinde, sayılarında bulunur. Dolayısıyla anayasa metnindeki değişiklikleri resmî kaynaklardan bu değişiklik tarihlerini bilmiyorsanız izleyemezsiniz. O maddenin daha sonradan değiştirilip, değiştirilmediğini bilmiyorsanız, o madde için resmî kaynağa bakmak yanıltıcı olabilir. Örneğin 1982 Anayasasının bir maddesine bakmak için, bu Anayasanın yayınlandığı Resmî Gazete’nin 9.11.1982 tarih 17863 numaralı sayısına bakıldığında eğer bu madde daha sonradan değişmişse yanlış metin saptanmış olacaktır. Bu nedenle aşağıda her anayasa için, bu Anayasada yapılan değişiklikler sıralanmış ve bu değişikliklerin bulunabileceği kaynaklar da belirtilmiştir.

1. 1876 Kanun-ı Esasîsi

Kabul tarihi 7 Zilhicce 1293 (23 Aralık 1876) olan ilk Anayasamızın metni şu kaynakta bulunabilir: Düstur, Birinci Tertip, Cilt 4, s.1-40.

Bu 1876 Kanun-ı Esasîsi yedi değişikliğe uğramıştır. Haliyle bu değişikliklerden sonraki bir meselenin çözümü için maddelerin değişik metinlerine bakmak gerekir. Bu yedi değişiklik ve bulunabilecekleri yerler aşağıda gösterilmiştir:

1.        7 Zilhicce 1293 Tarihli Kanun-ı Esasînin Bazı Mevaddı Muaddelesine Dair Kanun, Kabul Tarihi: 5 Şaban 1327 - 8 Ağustos 1325 (1909), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 1, s.638-644.

2.        Kanun-ı Esasînin 5 Şaban 1327 Tarihli 7, 35 ve 43'üncü Mevaddı Muaddelesini Muaddil Kanun, Kabul Tarihi: 2 Recep 1332 - 15 Mayıs 1330 (1914), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 6, s.749-750.

3.        7 Zilhicce 1293 Tarihli Kanun-ı Esasînin 102'nci Maddesi ile 2 Recep 1332 Tarihli 7'inci ve 43'üncü Mevaddı Muaddelesini Muaddil Kanun, Kabul Tarihi: 26 Rebiyülevvel 1333 - 29 Kanunusani 1330 (1914), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 7, S.224-225.

4.        Kanun-ı Esasînin 5 Şaban 1327 Tarihli 76'ıncı Madde-i Muaddelesini Muaddil Kanun, Kabul Tarihi: 4 Cemaziyüevvel 1334 - 25 Şubat 1331 (1916), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 8, s.483.

5.        Kanun-ı Esasînin 26 Rebiülevvel 1333 Tarihli 7'inci Maddei Muaddelesinin Tadili İle 2 Recep 1332 Tarihli 35'inci Maddei Muaddelesinin Tayyı Hakkında Kanun, Kabul Tarihi: 4 Cemaziyülevvel 1334 - 25 Şubat 1331 (1916), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 8, S.484.

6.        7 Zilhicce 1293 Tarihli Kanun-ı Esasînin 72'nci Maddesinin Muaddil Kanun, Kabul Tarihi: 15 Cemaziyülevvel 1334 - 7 Mart 1332 (1916), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 8, s.754.

7.        Kanun Esasînin 69'uncu Maddesini Muaddil Kanun, Kabul Tarihi: 8 Cemaziyülahir 1336 - 21 Mart 1334 (1918), Düstur, İkinci Tertip, Cilt 10, s.176.

2. 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu

20 Kânun-ı Sani 1337 (20 Ocak 1921) tarih ve 85 sayılı Teşkilât-ı Esasîye Kanunumuz şu resmî kaynaklarda bulunabilir:

Ceride-i Resmîye, 1-7 Şubat 1337 (1921)

Düstur, Üçüncü Tertip, Cilt 1, s.196-199.

3. 1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu

20 Nisan 1340 (1924) ve 491 sayılı Teşkilât-ı Esasîye Kanunumuz şu resmî kaynaklarda bulunabilir:

Resmî Gazete, 24.04.1924.

Düstur, Üçüncü Tertip, Cilt 5, s.576

1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanununda beş değişiklik yapılmıştır. 1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanununu değiştiren Kanunlar aşağıda listelenmiştir:

1.        11 Nisan 1928 tarih ve 1222 sayılı Kanunla Teşkilât-ı Esasîye Kanununun 2, 16, 26 ve 38’inci maddelerinde değişiklik yapılmıştır (Resmî Gazete, 14.4.1928, Sayı 863; Düstur, Tertip 3, Cilt 9, s.273).
2.        10 Kanunuevvel 1931 tarih ve 1893 sayılı Kanunla Teşkilât-ı Esasîye Kanununun 95’inci maddesinde değişiklik yapılmıştır (Resmî Gazete, 15.12.1931, Sayı 1976; Düstur, Tertip 3, Cilt 13, s.25).
3.        5 Kanunnuevvel 1934 tarih ve 2599 sayılı Kanunla Teşkilât-ı Esasîye Kanununun 10 ve 11’inci maddelerinde değişiklik yapılmıştır (Resmî Gazete, 11.12.1934, Sayı 2877; Düstur, Tertip 3, Cilt 16, s.36).
4.        10 Kanunnuevvel 1937 tarih ve 3115 sayılı Kanunla Teşkilât-ı Esasîye Kanununun 2, 44, 47, 49, 50, 61, 74 ve 75’inci maddelerinde değişiklik yapılmıştır (Resmî Gazete, 13.12.1937, Sayı 3533; Düstur, Tertip 3, Cilt 18, s.307).
5.        10 Teşrînisânî 1937 tarih ve 3272 sayılı Kanunla Teşkilât-ı Esasîye Kanununun, 44, 47, 48, 49, 50 ve 61’inci maddelerinde değişiklik yapılmıştır (Resmî Gazete, 1.12.1937, Sayı 3773; Düstur, Tertip 3, Cilt 19, s.37).

 

4. 1945 Anayasası

20 Nisan 1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilât-ı Esasîye Kanunu, 1945 yılında, dönemin öz Türkçecilik akımına uyularak, 10 Ocak 1945 tarih ve 4695 sayılı Kanunla (Resmî Gazete, 15.1.1945-5905), “mana ve kavramda bir değişiklik yapılmaksızın Türkçeleştirilmiş”tir. İktidar değiştikten sonra, 1952 yılında, 24 Aralık 1952 tarih ve 5997 sayılı Kanunla (Resmî Gazete, 31.12.1952-8297) 1945’te Türkçeleştirilen metin yürürlükten kaldırılarak, 24 Nisan 1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilat-ı Esasîye Kanunu, 1945 yılına kadar yapılan beş değişiklik ile birlikte tekrar yürürlüğe konmuştur. 24 Aralık 1952 tarih ve 5997 sayılı Kanunun 1’inci maddesine göre, “20 Nisan 1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilat-ı Esasîye Kanunu, 4695 sayılı Kanunun kabûl tarihine kadar yürürlükte bulunan tadilleriyle birlikte tekrar meriyete konulmuş ve bu kanun yerine ikame edilmiş olan 10.1.1945 tarihli ve 4695 sayılı Anayasa meriyetten kaldırılmıştır”.

 

5. 1961 Anayasası

9 Temmuz 1961 tarih ve 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 27 Mayıs 1961 tarihinde Kurucu Meclisçe kabul edilmiş, halkoyuna sunulmak üzere 31 Mayıs 1961 tarihli Resmî Gazetede yayınlanmış, 9 Temmuz 1961 günü yapılan halkoylaması ile % 61.7 oranında “evet” oyu ile kabul edilmiştir. 1961 Anayasasının ilk şeklinin bulunduğu resmî kaynaklar şunlardır:

Resmî Gazete, 20.7.1961, Sayı: 10859

Düstur, Dördüncü Tertip, Cilt 1-2, s.2930

1961 Anayasasında yedi değişiklik yapılmıştır. Bu değişiklerin tarih ve sayıları ile bulunabilecekleri resmî kaynaklar aşağıya çıkarılmıştır:

1.        6.11.1969 tarih ve 1188 sayılı Kanun ile Anayasanın 68’inci maddesi değiştirilmiş, geçici 11’inci maddesi yürürlükten kaldırılmıştır (Resmî Gazete, 12.11.1969-13349). Anayasa Mahkemesinin 16.6.1970 tarih ve E.1970/1, K.1970/31 sayılı Kararı ile bu Anayasa değişikliği kanunu iptal edilmiştir (AMKD, Sayı 8, s.313-341).
2.        17.4.1970 tarih ve 1254 sayılı Kanunla, Anayasanın 73’üncü maddesi değiştirilmiş ve bir Geçici 11’inci madde eklenmiştir (Resmî Gazete, 22.4.1970-13478).
3.        17.4.1970 tarih ve 1255 sayılı Kanunla Anayasanın 131’inci maddesi değiştirilmiştir (Resmî Gazete, 22.4.1970-13478).
4.        30.6.1971 tarih ve 1421 sayılı Kanunla Anayasanın 56 ve 82’nci maddeleri değiştirilmiştir (Resmî Gazete, 2.7.1971-13383).
5.        20.9.1971 tarih ve 1488 sayılı Kanunla Anayasanın 11, 15, 19, 22, 26, 29, 30, 32, 38, 46, 61, 64, 89, 110, 111, 114, 119, 120, 121, 124, 127, 134, 137, 138, 140, 143, 144, 145, 147, 149, 151, ve 152’nci maddeleri değiştirilmiştir. Keza Anayasaya Geçici 12, 13'üncü 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20’nci geçici maddeler eklenmiştir (Resmî Gazete, 22.9.1971-13964).
6.        15.3.1973 tarih ve 1699 sayılı Kanunla Anayasanın 30’uncu maddesinin 4’üncü fıkrası ve 57’nci maddenin 2 ile 3’üncü fıkrası değiştirilmiştir. 136’ncı maddeye ise 2, 3, 4, 5, 6 ve 7’nci fıkralar ilave edilmiştir. 138’inci maddenin 4’üncü fıkrası ve 148’inci maddenin 2’nci fıkrası değiştirilmiştir. Keza Anayasaya geçici 21 ve 22’nci geçici maddeler eklenmiştir (Resmî Gazete, 20.3.1973-14482).
7.        16.4.1974 tarih ve 1801 sayılı Kanunla Anayasanın 68’inci maddesi değiştirilmiş, Anayasanın ilk şeklinde bulunan geçici 11’inci madde tekrar kaldırılmıştır (Resmî Gazete, 22.4.1974-14866).

 

6. 1982 Anayasası 

7 Kasım 1982 tarih ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası Resmî Gazete’nin 9.11.1982 tarih 17863 numaralı mükerrer sayısında yayınlanmıştır.

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 23.9.1982 tarihinde Danışma Meclisi tarafından ve 18.10.1982 tarihinde Millî Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilmiş, halkoyuna sunulmak üzere 20.10.1982 tarih ve 17844 sayılı Resmî Gazetede yayınlanmış, 7 Kasım 1982 Pazar günü yapılan halkoylaması sonucu % 91.17 oranında kabul oyu ile kabul edilmiş, bu kez tekrar 2709 sayılı Kanun olarak 9.11.1982 tarih ve 17863 mükerrer sayılı Resmî Gazetede yayınlanmıştır.

1982 Anayasasında şimdiye kadar üç değişiklik yapılmıştır:

Birinci Değişiklik: 17 Mayıs 1987 tarih ve 3361 sayılı Kanunla (Resmî Gazete, 18.5.1987, Sayı 19644 Mükerrer).

İkinci Değişiklik: 8 Temmuz 1993 tarih ve 3913 sayılı Kanunla (Resmî Gazete, 10.7.1993, Sayı 21633).

Üçüncü Değişiklik: 23 Temmuz 1995 tarih ve 4121 sayılı Kanunla (Resmî Gazete, 26.7.1995, Sayı 22355).

2. Özel Kaynaklar: Anayasa Derlemeleri

Yukarıda belirtilen resmî kaynakların dışında birçok özel kişinin yaptığı anayasa derlemeleri de vardır. Bunlardan birkaçını aşağıda belirteceğiz. Ancak hemen şunu belirtelim ki, özel kaynaklar resmî kaynaklara nazaran daha az güvenilirdir. Bunlarda baskı ve imlâ hatalarının olması pek muhtemeldir; fakat özel kişilerin yaptığı anayasa derlemelerinin pek çok avantajı vardır. Bir kere, resmî kaynaklar gibi nadir bulunan kaynaklar değildir. Bu kaynaklara kitapçılardan satın alınmak suretiyle kolaylıkla ulaşılabilir. İkinci olarak, bu kaynaklar, sadece anayasaları veya ilgili mevzuatı içerdiklerinden hacim bakımından küçük ve kullanışlıdırlar. Bir anayasa maddesine bakmak için yüzlerce ciltlik Resmî Gazeteyle veya Düsturla uğraşmak gerekmez. Diğer yandan, bu anayasa derlemelerine anayasalarda yapılan değişikliklerde işlenmiştir. Bu derlemelerde, ya değişiklikten sonraki son metin verilir, yahut değişik maddeler, değişiklikten sonraki ve önceki şekilleri birlikte verilir. Dolayısıyla, değişikliğe uğrama ihtimali bakımından anayasa derlemelerine bakmak daha uygundur; ancak, özel kişilerce yapılan anayasa derlemelerinin resmî kaynakların değerini tamamıyla ortadan kaldırdığını söylemek mümkün değildir. Her halükârda, anayasa maddesinin metninde tereddüte düşüldüğünde sorunun giderilmesi için ilk yapılacak şey yukarıdaki resmî kaynaklara başvurmaktır.

Aşağıya özel kişilerce yapılan başlıca anayasa derlemelerinin bir listesi çıkarılmış ve her derleme hakkında kısa bir açıklama yapılmıştır.

a) Cevdet Atay, Karşılaştırmalı Türk Anayasaları, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 1996 (13.5x19.5 cm, 239 s.).

Bu derlemede, Türk anayasaları karşılaştırmalı olarak verilmiştir. İlkönce 1982 Anayasasının bir maddesi verilmiş, o maddenin altına o maddeyle aynı konuyu düzenleyen 1961, 1924, 1876 anayasalarının maddeleri verilmiştir. Profesör Atay, eski anayasalarımızın metinlerini yer yer sadeleştirmiş, bazı eski kelimeler yerine günümüz Türkçesindeki karşılıklarını kullanmıştır. Eğitim ve öğretim açısından şüphesiz yararlı olan bu çaba, kanımca, anayasal metinlerin mevsukiyeti açısından eleştiriye açıktır. Hukuken geçerli olan, günümüz okuyucusu tarafından anlaşılır veya anlaşılmaz olsun, anayasa metininde kullanılan kelimelerdir.

Diğer yandan kanımızca, pedagojik bakımdan fevkalâde yararlı olan bu eserin, karşılaştırmalı yönteminden kaynaklanan sakıncaları da vardır. Bir kere, 1982 Anayasası dışındaki Anayasaların kendi iç sistematiği kaybolmaktadır. 1961, 1924 ve 1876 Anayasalarının bölüm başlıkları, hatta madde kenar başlıkları kaybolmaktadır. Oysa her anayasa kendi sistemi içinde anlamlıdır. Diğer yandan, anayasalarımızın bazı maddeleri karşılaştırılamayacak durumundadır. Zira o konu o anayasada düzenlenmemiş olmaktadır. Dolayısıyla, karşılaştırmalı yöntem, aslında sadece 1982 Anayasa için yararlı olmakta, diğer anayasalar bu Anayasanın bir aracı konumuna düşmektedir. O nedenle, Atay’ın ve ileride göreceğimiz Karamustafaoğlu ve Turhan’ın hazırladıkları karşılaştırmalı anayasa derlemeleri, başlı başına bir 1876, 1924, 1961 Anayasalarımızı içeren derlemeler ihtiyacını ortadan kaldırmamaktadır. Dolayısıyla anayasa hukuku öğrencileri bu derlemeler ile yetinmemelidirler.

b) Süheyl Batum ve Necmi Yüzbaşıoğlu, Anayasa Hukukunun Temel Metinleri, İstanbul, Beta Yayınları, İkinci Baskı, 1997 (14x20 cm, 560 sayfa).

Bu derlemede sadece anayasalar değil, aynı zamanda ilgili mevzuat (Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri, Siyasî Partiler Kanunu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü, Anayasa Mahkemesine ilişkin mevzuat ve olağanüstü hal mevzuatı, vb.) bulunmaktadır. Anayasal mevzuat konusunda önemli bir derlemedir. Ancak bu derlemede Osmanlı dönemi anayasal belgeleri ve keza 1876 Kanun-ı Esasîsi bulunmamaktadır. Dolayısıyla Türk anayasa hukukunun tarihî gelişimi açısından okuyucunun bir başka kaynağa daha ihtiyacı olacaktır. Derlemede bir kavram dizini olmadığı için kullanışlılığı düşmektedir. Hiç olmazsa 1982 Anayasası için bir kavram dizininin eklenmesi uygun olurdu.

c) Kemal Gözler, Türk Anayasaları, Bursa, Ekin Kitabevi, 1999 (11x16 cm, 360 sayfa).

Cep kitabı boyutunda olan 360 sayfalık bu derlemede, 1876 Kanun-ı Esasîsi, 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu, 1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu, 1945 Anayasası, 1961 Anayasası ve 1982 Anayasasının metinleri vardır. Derlemenin 1982 Anayasası kısmında, bazı önemli Anayasa Mahkemesi kararlarının kısa özetleri ilgili maddelerin altına not edilmiştir. Bu derleme, özellikle öğrencilere yönelik olup, giriş kısmında, bir anayasa maddesinin nasıl okunacağı, unsurlara ayrılacağı ve özellikle anayasa metniyle anayasa hukuku dersinin nasıl çalışılacağı gösterilmeye çalışılmıştır.

d) Tunçer Karamustafaoğlu  ve Mehmet Turhan, 1961-1982 T.C. Anayasaları: Karşılıklı Metinler, Ankara, Savaş Yayınları, 1993 (13.5x19.5 cm, 310 s).

Bu derlemede, 1982 ve 1961 Türk Anayasaları karşılaştırmalı olarak verilmiştir. İlk önce 1982 Anayasasının bir maddesi verilmiş, o maddenin altına o maddeyle aynı konuyu düzenleyen 1961 Anayasasının maddesi verilmiştir. Derleme ayrıca 1876, 1921 ve 1924 Anayasalarının metinlerini de içermektedir.

e) Suna Kili ve Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri, Ankara, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1985 (16x24 cm, 331 s.).

Bu derleme 1808’den bu yana bütün Türk anayasalarını ve anayasal belgelerini içermektedir. Metin itibarıyla güvenilir bir kaynaktır; ancak ders kitabı boyutunda (16x24 cm) olduğu için pek kullanışlı değildir. Diğer yandan, bu derleme, son baskısını 1985’te yapmıştır. Dolayısıyla 1982 Anayasasının değişikliklerini içermemektedir. Ayrıca görebildiğimiz kadarıyla, bu derlemenin baskısı tükenmiştir; piyasada bulunmamaktadır.

f) Kazım Öztürk, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Ankara, Ajans Türk Matbaası, 1966 (2 cilt, 16.5x24 cm).

1961 Anayasasının travaux préparatoires’ı (madde gerekçeleri, komisyon raporları, Temsilciler Meclisinde yapılan görüşmeler, vs.) bu derlemede bulunmaktadır. Söz konusu derleme, 1961 Anayasasının hazırlık çalışmalarına ulaşmak için vazgeçilmez bir kaynaktır.

g) Server Tanilli, Anayasalar ve Siyasal Belgeler, İstanbul, Cem Yayınevi, 1976 (12.5x18.5 cm, 669 s.).

Bu derlemede 1808’den buyana tüm Türk Anayasaları ve anayasal belgeleri mevcuttur. Derleme 1982 Anayasasından önce yapılmıştır. Piyasada bulunmamaktadır. Derlemede ayrıca Amerikan, Fransız, İtalyan, Alman ve İsviçre gibi ülkelerin Anayasaları da bulunmaktadır.

h) Osman Selim Kocahanoğlu, Gerekçeli ve Açıklamalı Anayasa, İstanbul, Temel Yayınları, 1993 (13.5x18.5 cm, 636 s.).

1982 Anayasasının travaux préparatoires’ı (madde gerekçeleri, komisyon raporları, Danışma Meclisi görüşmeleri, Millî Güvenlik Konseyinin yaptığı değişiklikler) bu kitapta bulunmaktadır. Ayrıca derlemede her maddenin altında o madde ile ilgili kanunların ismi, numarası ve yayınlandığı resmî gazete tarihi - numarası verilmiştir.

İnternette Anayasalar

Türk anayasa metinlerine internet üzerinden de ulaşmak mümkündür. 1982 Anayasasına birçok adresten ulaşılabilir. Ancak bunların birçoğunda ulaşılan metinde ğ, ç, ş, ı, ö, ü gibi Türkçe karakterler işaretsiz olarak görünür.

http://www.mfa.gov.tr:80/GRUPI/Anayasa/ Anayasa.htm
http://www.gazi.edu.tr/
http://www.tbmm.gov.tr
http://www.avukat.com/anayasa

1961 ve 1924 Anayasası metinlerine ise internet üzerinden http://www.basarm.com adresinden ulaşılabilir. Ancak bu adresten ulaşılan anayasa metinleri, ilk kabul edildikleri şekildir. Sonraki değişiklikler bunlara işlenmemiştir.

B. Yabancı Anayasalar

Yabancı ülkelerin anayasalarına da zaman zaman bakmak gerekmektedir. Bazen doğrudan yabancı ülkenin anayasal düzenine ilişkin bir problemin çözümünde gerekmektedir. Bazen de Türk anayasa hukukunda karşılaşılan bir sorun hakkında yabancı ülkelerin anayasalarındaki düzenlemeler öğrenilmek istenmektedir. Karşılaştırmalı anayasa hukukunda yabancı ülkelerin anayasa metinlerine başvurulması kaçınılmazdır.

1. Türkçe

Maalesef Türkçede yabancı anayasa derlemeleri konusunda yeni kaynaklar yoktur. Bu konuda eski tarihli şu kaynaklar zikredilebilir:

F. R. Dareste , Avrupa - Amerika - Afrika - Asya - Okyanusya Devletlerinin Esas Teşkilat Kanunları, Çev. E. Menemencioğlu, Ankara, Türk Hukuk Kurumu Yayını, 1944, 5 Cilt.

İlhan Lütem , Yeni Anayasalar, Ankara, Türk Hukuk Kurumu Yayını, 1953, 4 Cilt (Yukarıdaki derlemeye ek).

Bu takdire şayan iki Dünya anayasaları derlemesinden sonra böyle bir kapsayıcı çeviri çalışmasına teşebbüs edilememiştir. Bununla birlikte, A.B.D., Almanya, Fransa, İtalya gibi ülkelerin Anayasalarını içeren şu iki derlemeyi zikretmek gerekir:

Server Tanilli, Anayasalar ve Siyasal Belgeler, İstanbul, Cem Yayınları, 1976.

Yaşar Gürbüz , Anayasalar, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1981.

Dikkat edilmeli ki her iki derleme de oldukça eskimiştir. Derlenen anayasaların bazıları yürürlükten kalkmış, bazılarında ise önemli değişiklikler olmuştur. Ülkemizde acilen bir Türkçe yabancı anayasalar derlemesine ihtiyaç vardır.

2. Fransızca

Fransızca olarak şu derlemeler sayılabilir:

Dünya Anayasaları Derlemeleri:  

DARESTE (F.R.), Les constitutions modernes, Paris, Recueil Sirey, 1931-1933, 6 Cilt.

BASTID (P.) ve BELIA (G.) (sous la direction de-), Corpus constitutionnel: Recueil universel des Constitutions en vigueur, Leiden, E. J. Brill, 1968-1974 (Son Fasikül: Tome II, Fascicule 1)

Avrupa Anayasaları Derlemeleri :

Delpérée (Francis), Verdussen (Marc) ve BIver (Karine), Recueil des Constitutions européennes, Bruxelles, Bruylant, 1994.

MIrkIne-GuetzévItch  (Boris), Les constitutions européennes, Paris, P.U.F., 1951, 2 Cilt.

Oberdorff (Henri) (textes rassemblés et présentés par), Les Constitutions de l'Europe des Douze, Paris, La Documentation française, 2e édition, 1994.

 

 

 

Afrika Anayasaları Derlemeleri :

Lavroff (Dmitri Georges) ve Peiser (G.), Les constitutions africaines, Paris, Editions A. Pédone, (Tome I: “L'Afrique noire francophone”, 1964; Tome II, “Etats anglophones”, 1964).

Reyntjens (F.) (rédacteur général), Conac (G.), du BoIs de Gaudusson (J.), Read (J. S.), SlInn (P. E.), VanderlInden (J.). (rédacteurs associés), Constitutiones Africae, Bruxelles - Paris, Bruylant-Pédone (Publication sur feuilles mobiles), (vol.I, 1988 ; vol.II, 1989 ; vol.III, 1990 ; vol.IV, 1992).

Fransa’da bunların dışında öğrencilere yönelik daha birçok derleme yapılmıştır. Bunlardan başlıcaları şunlardır:

Duverger  (Maurice), Constitutions et documents politiques, Paris, P.U.F., 1993.

Meny  (Yves), Textes constitutionnels et documents politiques, Paris, Montchrestien, 1989.

PACTET  (Pierre), Textes de droit constitutionnel, Paris, LGDJ, 1992.

3. İngilizce

PEASLEE (Amos J.), Constitutions of Nations, The Hague, Martinus Nijhoff, Dorothy Peaslee Xydis tarafından hazırlanan üçüncü baskı, (Cilt I: “Africa”, 1965; Cilt II: “Asia, Australia and Oceania”, 1966; Cilt III: “Europe”, 1968; Cilt IV: “Americas”, 1970).

BLAUSTEN  (A.P.) ve FLANZ (G.H.) (Ed.), Constitutions of the Countries of the World, New York, Oceana Publications, Ine Dobbs Ferry, 1971 (Permanent Editions).

4. İnternette Yabancı Anayasalar

Bu yabancı anayasa derlemelerin çoğunu Türk üniversitelerinde bulmak oldukça güçtür. Zaten yukarıda görüldüğü gibi, bu derlemelerin çoğu artık eskimiştir. Aslında internet ile birlikte yabancı anayasaların son metinlerine ulaşma sorunu ortadan tamamen kalkmıştır. İnternetten her ülkenin anayasasının İngilizce veya Fransızca çevirisine ve bu anayasanın orijinal dilindeki metnine kolayca ulaşılabilmektedir. Bunun için herhangi bir arama motoruna örneğin (http://www.altavista.com) girip arama çerçevesi içine aranılan anayasanın adının yazılması yeterlidir: French Constitution, German Constitution, Bulgarian Constitution gibi. Keza constitution kelimesi ve ilgili ülkenin adının İngilizcesinin yazılması da çoğunlukla ilgili anayasaya ulaşmaya yetmektedir.

Şu adreslerden değişik ülkelerin anayasalarının linklerine ulaşılabilir:

http://dir.yahoo.com/Government/Law/Constitutional/Constitutions
http://www.eur.nl/frg/iacl/const.html
http:/www.vuerzburg.de/law/
http://www.urich/~jpjones/confinder/const/html.

Bu sonuncu site Richmond Üniversitesinden John Paul Jones ve Robert H. Burger tarafından hazırlanan aşağı yukarı bütün ülkelerin anayasalarının linklerinin bulunduğu mükemmel bir sitedir. Ayrıca burada birçok anayasanın sadece İngilizce değil, aynı zamanda, Fransızca, Almanca, İspanyolca metinlerine linkler de vardır.

II. Anayasa Mahkemesi Kararları

Bulduğum bu anayasa kurallarını mahkemeler, özellikle Anayasa Mahkemesi nasıl yorumlamaktadır? Bu anayasa kurallarıyla ilgili olarak daha önce verilmiş mahkeme kararı var mıdır? Varsa bunları nereden ve nasıl bulabilirim?

Bir anayasal problemin çözümünde, o konuda bir anayasa kuralı olduğunu tespit ettikten sonra sorulacak ikinci soru, yukarıda da belirtildiği gibi, bu kuralın Anayasa Mahkemesi tarafından nasıl yorumlandığı sorusudur. Bu soruyu cevaplayabilmek içinse, bu kuralın uygulanmasıyla ilgili daha önce verilmiş bir Anayasa Mahkemesi kararının olup olmadığının tespiti gerekir. Belirli bir konu hakkında Anayasa Mahkemesi kararı olup olmadığını aşağıda belirtilen resmî ve özel yayınlara bakarak bulabiliriz.

Anayasa Mahkemesi Kararlarının Önemi.- Anayasa normu, bizatihi anayasanın bir maddesinin metni değildir. Anayasa normu bu metne verilen anlamdır[11]. Ve eğer norm, metnin kendisi değil, anlamı ise, herkes anayasanın bir maddesinin metnine istediği anlamı vermekte serbesttir. Ancak kişiler tarafından verilen bu anlam sadece onların “kişisel görüşleri”dir. Mühim olan “otantik” karar vermeye yetkili makamların, yani verdiği kararlara itiraz edilemeyen organların kararlarıdır. Bu kararlar dahi, bir görüş olarak, bizim görüşlerimizle aynı “teorik” değere sahiptir. Ancak bir hukuk düzeninde sadece bu organların görüşleri “geçerlidir”. Anayasa hukuku alanında, bu organların en önemlisi anayasa mahkemeleridir. O nedenle anayasa mahkemeleri, yaptıkları yorumlarla yeni anayasal normlar koyabilmektedirler. Zaman zaman anayasa mahkemelerinin yorumu sonucu ortaya çıkan norm ile anayasa metninin ilk okunuşunda beliren anlamdan çıkan norm birbirinden farklı olmaktadır. Anayasa mahkemeleri bazen anayasanın bir maddesinin aradığı şartlarda değişiklik yapmakta, bazen de anayasa maddesine, o madde metninde hiçbir şekilde olmayan yeni şartlar eklemektedir.

Türk Anayasa Mahkemesi için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Anayasa Mahkemesi 1982 Anayasasının bazı maddelerinin metinlerinden hiç akla gelmeyen normlar çıkarmıştır. Anayasa Mahkemesinin kararlarına itiraz edilemediği için Anayasa Mahkemesinin yaptığı yorumlarla koyduğu normları da geçerli olarak kabul etmek gerekir. İşte bu nedenle, bir anayasal meselenin çözümünde Anayasa Mahkemesinin kararlarını da bilmek gerekmektedir.

A. Türk Anayasa Mahkemesi Kararları

1. Resmî Yayınlar

Türk Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede ve Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi nde bulunabilir. Resmî Gazeteyi daha önce görmüştük. Şimdi Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisini görelim.

Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi (AMKD).- Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede yayınlanmaktadır (AY, m.153). Bu kararlar ayrıca her yıl Anayasa Mahkemesi tarafından yayınlanan Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi’nde toplanmaktadır. Derginin ilk sayısı 1964 yılında yayınlanmıştır. Dergiye atıf yapılırken yıl değil, sayı belirtilmelidir. Zira, derginin kapağına yıl olarak içerisinde bulunan kararların verildiği yıl değil, derginin basıldığı yıl yazılmaktadır.

Türk Anayasa Mahkemesi kararlarına internet üzerinden ulaşma imkanı bildiğim kadarıyla yoktur. Yine görebildiğim kadarıyla Anayasa Mahkemesinin web sayfası da yoktur (Adalet Bakanlığının, Yargıtayın, Danıştayın -kuruluş aşamasında- web sayfaları vardır). Şüphesiz Anayasa Mahkemesinin bir web sayfasının olması ve keza hiç olmazsa yeni kararlarının internet üzerine konulmasının erişebilirlilik bakımından büyük yararı olacaktır.

Anayasa kuralları sadece Anayasa Mahkemesi değil, Yargıtay ve Danıştay tarafından da uygulanır. O halde Anayasa kurallarının Yargıtay ve Danıştay tarafından nasıl yorumlandıklarını da bilmek gerekir. Dolayısıyla Yargıtay ve Danıştay kararlarının nerede bulanabileceklerini de bilmek uygun olur.

Yargıtay kararları, Yargıtay Kararlar Dergisi (YKD)’nde bulunabilir. Bu dergi, Yargıtay tarafından 1975 yılından beri aylık olarak yayınlanmaktadır. Yargıtay kararlarına internet aracılığıyla da ulaşmak mümkündür: http://www.yargitay.gov.tr.

Danıştay kararları, Danıştay Dergisi ’nde bulunabilir. Bu dergi, 1937-1970 yılları arasında “Danıştay Kararlar Dergisi” adı altında yayınlanmıştır. 1971’den beri ise “Danıştay Dergisi” adı altında yayınlanır. 1971’den beri Dergide sadece kararlar değil, makaleler de vardır. Danıştay kararlarına internet üzerinden ulaşmak yakında mümkün olacaktır. Danıştay sitesi kuruluş aşamasındadır: http://www.danistay.gov.tr.

2. Özel Yayınlar

Anayasa Mahkemesi kararlarını izlemek için cilt cilt yayınlanan Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisini izlemek pek pratik değildir. Bu dergi zaten pek az yerde bulunur. Onun yerine belli başlı kararları içeren ve bu kararların önemli kısımlarının içeren derlemelere ihtiyaç vardır.

a) Böyle bir derleme Anayasa Mahkemesi raportörleri Mustafa S. Aykonu ve E.Aydın Özkul tarafından üç cilt halinde değişir yapraklı olarak yapılmıştır:

Mustafa S. Aykonu ve E. Aydın Özkul (der.), Anayasa Yargısı, Ankara, Anayasa Mahkemesi Yayını, 1981, Üç Cilt.

Ancak bu derlemenin yenilemeleri bildiğimiz kadarıyla en son 1983 yılında yapılmıştır.

b) Diğer bir derleme ise şudur:

Mehmed Akad ve Abdullah Dinçkol  (der.), 1982 Anayasası: Madde gerekçeleri ve Maddelerle İlgili Anayasa Mahkemesi Kararları, İstanbul, Alkım Yayınları, Tarihsiz (1998 ?).

Bu derleme alanındaki büyük eksikliği bir ölçüde de olsa gidermektedir. Ancak kitabın sayfa düzeni oldukça kötüdür. Örneğin her hangi bir sayfa açıldığında hangi maddenin altında bulunulduğu anlaşılamamaktadır. Sayfaların üzerine bir de madde numaralarının yazılmasında büyük yarar vardır. Keza maddelerin metinleri ile Anayasa Mahkemesi karar metinlerinde aynı karakter stilleri ve aynı punto kullanılmıştır. Değişik karakter stilleri veya madde metnine nazaran daha küçük punto kullanılmasında izlenme kolaylılığı açısından büyük yarar vardır.

Kitabın sonunda kavram dizini, bir arama cetveli yoktur. Kitabın sonuna “Kitaptaki Anayasa Mahkemesi Kararlarının Maddelere Göre Dağılımı” başlıklı bir cetvel eklenmiştir. Maddenin numarası verilmiş altına ilgili Anayasa Mahkemesi kararlarının tarih ve numaraları sıralanmıştır. Böyle bir usûl tamamıyla yararsızdır. Okuyucu bu şekilde aradığı bir kararı bulamaz. Hatta tarih ve numarası bilinen bir kararın dahi bu derlemeden bulunması mümkün değildir. Ayrıca bu derlemede, Anayasa Mahkemesi kararından alıntı yapılmakta, ama bu alıntının nerede başladığı veya nerede bittiği çok açıkça görülememektedir. Zira ilgili kararın tarih ve sayısı alıntının başında değil, alıntılanan paragrafların sonunda parantez içinde verilmektedir.

Keza alıntılanan kararların başında kararın konusunu oluşturan kanunun referansı ile denetim konusu maddenin belirtilmesi gerekirdi. Derleyenlerin alıntıladıkları birçok kararda, kararın hangi kanunun hangi maddesi hakkında verildiğini anlamak mümkün değildir. Örneğin Anayasanın 10’uncu maddesi (eşitlik ilkesi) altında alıntılanan Anayasa Mahkemesi kararlarının birçoğunun hangi kanun hakkında verildiği anlaşılamamaktadır (örneğin bkz. 52, 53, 54’üncü sayfalardaki kararlar).

Hangi Anayasa Mahkemesi kararının hangi madde altında tasnif edileceği tamamıyla yazarların kişisel tercihine kalmış bir sorundur. Her haliyle emek verildiği anlaşılan bu çalışmanın, sistem bakımından kullanışsız olması üzücüdür.

B. Yabancı Anayasa Yargısı Organları kararlarının bilgi kaynakları

1. Fransız Anayasa Konseyi  (Conseil constitutionnel ) Kararları

Fransız Anayasa Konseyi kararları  Fransız Resmî Gazetesi (Journal officiel)’nde yayınlanmaktadır. Keza kararlar, Anayasa Konseyi tarafından yılda bir kez yayınlanan Recueil des décisions du Conseil constitution-nel ’de bulunmaktadır. Bazı önemli kararları metnine veya metinlerinden seçme kısımlara Revue du droit public, Revue française de droit constitutionnel gibi dergilerden de ulaşılabilir.

Fransız Anayasa Konseyi kararlarına internet üzerinden de ulaşmak mümkündür. Bu kararlara Fransız Anayasa Konseyinin web sitesinden ulaşılabilir. Adresi: http://www.conseil-constitutionnel.fr dir. Aynı kararlara ve Fransız mevzuatına http://www.legifrance.fr ve http://www.journal-officiel.gouv.fr adresinden de ulaşmak mümkündür.

Fransa’da mükemmel bir Anayasa Konseyi kararları derlemesi vardır:

Louis Favoreu ve Loïc Philip, Les grandes décisions du Conseil constitution-titutionnel, Paris, Sirey, 7e édition, 1993.

Fransız Anayasa Konseyi kararlarını Türk okuyucusuna tanıtmak için tarafımdan bir “Fransız Anayasa Konseyi Kararları Kroniği” hazırlanmakta ve Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisinde yayınlanmaktadır.

Kemal Gözler, “Fransız Anayasa Konseyi Kararları Kroniği: 1994”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 44, 1995, Sayı 1-4, s.809-819.

Bu kroniğe ayrıca http://www20.uludag.edu.tr/~gozler/kronik.html ve http://www.geocities.com/CollegePark/Classroom/5921/kronik adreslerinden ulaşılabilir.

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisinin çıkış düzenine uygun olarak epey gecikmeli de olsa bu kronik tarafımdan devam ettirilecektir.

2. Amerikan Federal Yüksek Mahkemesi Kararları

Birleşik Devletler Yüksek Mahkemesi (United States Supreme Court) kararları şu yayınlarda bulunabilir:

U.S.: United States Reports.  Bu Government Printing Office (Washington, D.C.) tarafından yapılan resmî yayındır. 1875’e kadar reporter ismine göre zikredilir. Örneğin 3 Dallas 378. 91’inci ciltten itibaren sadece U.S. şeklinde zikredilir. Örnek: 354 U.S. 298. İlk rakam cilt numarasına, son rakam ise sayfa numarasına işaret eder. Buna göre, 354 U.S. 298, United States Reports’un 354’üncü cildinin 298’inci sayfası demektir. Bu kaynağa internet aracılığıyla şu adresten ulaşılabilir: http://www.lib. muohio.edu/libinfo/depts/documents/lawrept.html.

L.Ed.: United States Supreme Court Reports, Lawyers’ Edition, Lawyers' Co‑operative Publishing Company (Rochester, New York) tarafından yayınlanmaktadır. Atıf usûlü şöyledir. 96 L.Ed. 954. İlk numara cilde, son numara sayfaya gönderme yapar. Bu kaynağa da internet aracılığıyla ulaşmak mümkündür: http:www.carswell.com/records/ USSCR.html.

S.Ct.: Supreme Court Reporters.  West Publishing Company (St. Paul, Minnesota) tarafından yayınlanmaktadır. Atıf örneği: 58 S.Ct. 166.

Amerikan Federal Yüksek Mahkemesi kararlarına internet üzerinden ulaşmak mümkündür. Bunun için şu adreslerden yaralanılabilir:

http://www.infoctr.edu/tutorial/eloise/usrpts.htm
http://www.law.wfu.edu/library/lawresch/legalr.htm
http://www.lib.muohio.edu/libinfo/depts/documents/lawrept.html
http://www.lawlibrary.org/resources/findlaw.html
http://www.pita.com/visit/usread.htm
http://www.sasnet.com/bro/legal/findlaw.htm

3. Alman Federal Anayasa Mahkemesi  

Alman Federal Anayasa Mahkemesi (Bundesverfassungs­gericht) kararları Sammlung der Entscheidungen des Bundesverfas-sungsgerichts ’de bulunabilir. Bu yayın BverfGE şeklinde kısaltılmaktadır. Alman Anayasa Mahkemesi kararlarına da internet üzerinden ulaşmak mümkündür. Kullanılacak adresler şunlardır:

http://www.jura.uni-sb.de/english/ndw97/ndw18.htm
http://civil.udg.es/epclp/Germany.htm

4. İtalyan Anayasa Mahkemesi Kararları 

İtalyan Anayasa Mahkemesi kararları Giurisprudenza costi-tuzionale isimli süreli yayında bulunabilir. Bu yayın 1990 yılına kadar Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi tarafından izlenmiştir.

***

Şu iki eserde yabancı anayasa yargısı organlarının önemli kararları yıllık olarak özetlenmektedir:

Annuaire international de justice constitutionnelle  (Paris, Economica ve Presses universitaires d’Aix-Marsaille, 1985’ten beri). Groupe d’Etudes et de recherches sur la justice constitutionnelle tarafından hazırlanan bu içtihad derlemesinde belli başlı ülkelerin anayasa yargısı organlarının verdiği önemli kararların yıllık özetleri bulunmaktadır.

Bulletin de jurisprudence constitutionnelle (Strasbourg, Conseil de l’Europe, Commission de Venise). Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu tarafından çıkarılan bu eserde Avrupa Konseyine üye ülkelerin anayasa yargısı organları tarafından verilen önemli kararların özeti bulunmaktadır. İngilizce ve Fransızca olarak yayınlanmaktadır. Bu derlemenin Türkiye kısmı, Anayasa Mahkemesi raportörü sayın Doç. Dr. Mehmet Turhan  tarafından hazırlanmaktadır.

III. Bilimsel Eserler

Bir anayasal meselenin çözümünde, o mesele hakkında bir anayasa kuralı ve anayasa mahkemesi kararı olduğunu tespit ettikten sonra yapılacak iş, bu kuralın veya anayasa mahkemesi kararının incelemesini, eleştirisini yapan bir bilimsel eserin bulunup bulunmadığını araştırmaktır. Şimdi “bilimsel eserler”in çeşitlerini görelim.

A. Bilimsel Eserlerin çeşitleri

Bilimsel eserlerin başlıca çeşitleri şunlardır: Sistematik eserler, monografiler, makaleler.

1. Sistematik Eserler

Sistematik eserler, anayasa hukukunu anayasadaki madde sırasına göre değil, yazarın kendi kafasında oluşturduğu bir mantıkî silsile içerisinde, bir bütün olarak ele alıp inceleyen eserlerdir. Bu tür eserlerde bir iki konu veya mesele değil, anayasa hukuku alanı bütünüyle incelenmeye çalışılır. Bu hukuk dalının kavram, kurum ve temel kuralları açıklanır. Sistematik eserler uygulayıcılardan ziyade öğrencilere hitap eder. Bunlar hacim bakımından kısa, orta ve uzun olabilir. Kısa olanlara Fransızca’da précis, orta kalınlıkta olanlara, elkitabı anlamına gelen, manuél (ing.: handbook, alm.: handbuch), çok uzun olanlara ise traité (alm.: lehrbuch) denmektedir. Traité’ler genellikle çok ciltlidir. Örneğin Léon Duguit’nin Traité de droit constitutionnel’i beş cilttir. Georges Burdeau’nun Traité de science politique’i 10 cilttir. Türkçede sistematik eserler arasında bu tip bir ayrım yapılmamaktadır. Genelde bu tip eserlere hacmi ne olursa olsun ders kitabı denir. Ancak “ders kitabı” ifadesi ders kitabının üzerinde genellikle yazmaz.

Aşağıda Türkiye, Fransa ve diğer ülkelerden anayasa hukuku sistematik eserlerine örnek verilmiştir.

////SONA BAK/// haziran 2001

a) Türkiye 

Türkçe anayasa hukuku sistematik eserleri aşağıya çıkarılmıştır. Birden fazla baskı yapan eserlerin son baskıları esas alınmıştır. Listenin olabildiği ölçüde kapsayıcı olmasına dikkat edilmiştir. Şüphesiz gözümüzden kaçan sistematik eserler olabilir.

AldIkaçtI (Orhan), Anayasa Hukukumuzun Gelişmesi ve 1961 Anayasası, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1982, 410 s.

ARSEL (İlhan), Anayasa Hukuku: Demokrasi, Ankara, Doğuş Matbaacılık, 1964, 248 s.

ARSEL (İlhan), Türk Anayasa Hukukunun Umumî Esasları (Birinci Kitap: Cumhuriyetin temel kuruluşu), Ankara, Mars Matbaası, 1965, 471 s.

BAŞGİL (Ali Fuat), Esas Teşkilat Hukuku: Türkiye Siyasî Rejimi ve Anayasa Prensipleri (Cilt I, Fasikül I), İstanbul, Baha Matbaası, 1960, 272 s.

Esasîye Hukuku Dersleri, İstanbul, 1934.

Türkiye Esas Teşkilatı ve Siyasî Rejimi, İstanbul, 1939.

Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, İstanbul, 1942.

Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, Cilt II: Demokrasi, İstanbul, 1942.

Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, Cilt I, Fasikül I, İstanbul, 1946.

Ana Hukuk Dersleri, İstanbul, 1948.

çağlar (Bakır), Anayasa Bilimi: Bir Çalışma Taslağı, İstanbul, BFS Yayınları, 1989, 332 s.

Çavuşoğlu (Naz), Anayasa Notları, İstanbul, Beta Yayınları, 1997, 231 s.

Dal (Kemal), Türk Esas Teşkilat Hukuku, Ankara, Bilim Yayınları, İkinci Baskı, 1986, 304 s.

DEMİR (Fevzi), Anayasa Hukukuna Giriş, İzmir, Barış Yayınları - Fakülteler Kitabevi, Beşinci Baskı, 1998.

ERDOĞAN (Mustafa), Anayasal Demokrasi, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1996, 235 s.

EROĞUL (Cem), Anatüzeye Giriş (“Anayasa Hukukuna Giriş”), Ankara, İmaj Yayıncılık, Beşinci Baskı, 1997, 316 s.

ESEN (Bülent Nuri), Anayasa Hukuku: Genel Esaslar, Ankara, Ayyıldız Matbaası, 1970, 616 s.

ESEN (Bülent Nuri), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Ayyıldız Matbaası, 1971, 156 s.

GİRİTLİ (İsmet) ve SARMAŞIK (Jale), Anayasa Hukuku, İstanbul, Derleme Yayınları, 1998, 244 s.

GÖREN (Zafer), Anayasa Hukukuna Giriş, İzmir, Barış Yayınları - Fakülteler Kitabevi, 1997, 558 s.

GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Anayasa Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, Altıncı Baskı, 1998, 433 s.

KubalI (Hüseyin Nail), Anayasa Hukuku Dersleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1971, 533 s.

Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, İstanbul, 1943.

Devlet Ana Hukuku Dersleri, İstanbul, 1946.

Anayasa Hukukunun Genel Esasları ve Siyasî Rejimler, İstanbul, 1965.

Kürkçüer, (Orhan Melih), Esas Teşkilât Hukuku, Ankara, Ankara İktisadî ve Ticarî İlimler Akademisi, Üçüncü Baskı, 1966, 240 s.

Özbudun (Ergun), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları, Beşinci Baskı, 1998, 408 s.

ÖZÇELİK (Selçuk), Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, Birinci Cilt: Umumî Esaslar, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1982, 325 s.

ÖZÇELİK (Selçuk), Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, İkinci Cilt: Türkiye’nin Siyasî rejimi ve Müesseseleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1976, 305 s.

RUMPF (Christian), Türk Anayasa Hukukuna Giriş, Ankara, 1995, 201 s.

SABUNCU (Yavuz), Anayasaya Giriş, Ankara, İmaj Yayıncılık, Genişletilmiş Beşinci Baskı, 1997, 289 s.

Soysal (Mümtaz), Anayasaya Giriş, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1969, 293 s.

Soysal (Mümtaz), 100 Soruda Anayasanın Anlamı, İstanbul, Gerçek Yayınevi, Onbirinci Baskı, 1997, 281 s.

TANİLLİ (Server), Devlet ve Demokrasi: Anayasa Hukukuna Giriş, İstanbul, Say Kitap Pazarlama, Üçüncü Baskı, 1982, 648 s.

TEZİÇ (Erdoğan), Anayasa Hukuku, İstanbul, Beta, Beşinci Baskı, 1998, 452 s.

TİKVEŞ (Özkan), Teorik ve Pratik Anayasa Hukuku, İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, 1982, 529 s.

TUNAYA (Tarık Zafer), Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku, İstanbul, Araştırma, Eğitim, Ekin Yayınları, Beşinci Baskı, 1982, 688 s.

TÜZEL (Sadık), Anayasa Hukuku, İzmir, Ege Üniversitesi İktisadî ve Ticarî Bilimler Fakültesi Yayınları, Üçüncü Baskı, 1969, 397 s.

Yayla (Yıldızhan), Anayasa Hukuku Ders Notları, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1985, 182 s.

b) Fransa

Fransız anayasa hukuku doktrininin başlıca sistematik eserleri şunlardır:

Ardant (Philippe), Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris, L.G.D.J., 6e édition, 1994.

Barthélemy (Joseph) et Duez (Paul), Traité de droit constitutionnel, Paris, Dalloz, 1933 (Réimpression: Economica, 1985).

Burdeau (Georges), Droit constitutionnel, 21e édition par Francis Hamon et Michel Troper, Paris, L.G.D.J., 1988.

Burdeau (Georges), Hamon (Francis) ve Troper (Michel), Droit constitutionnel, Paris, L.G.D.J., 23e édition, 1993.

Cadart (Jacques), Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris Economica, 3e édition, 1990, 2 Cilt.

Cadoux (Charles), Droit constitutionnel et institutions politiques, (tome I : Théorie générale des institutions politiques), Paris, Cujas, 3e édition, 1988.

Carré de Malberg (Raymond), Contribution à la théorie générale de l'Etat, Paris, Sirey, 1922 (réimpression par CNRS, 1962) (2 Cilt).

Chantebout (Bernard), Droit constitutionnel et science politique, Paris, Armand Colin, 11e édition, 1994.

Debbasch (Charles), PONTIER (Jean-Marie), BOURDON (Jacques) ve RICCI (Jean-Claude), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Economica, 3e édition, 1990.

Duguıt (Léon), Traité de droit constitutionnel, Paris, Ancienne librairie fontemoing, 3e édition, 1927-1930 (5 Cilt).

Duhamel (Olivier), Le pouvoir politique en France, Paris, P.U.F., 1991.

Duverger (Maurice), Le système politique français, Paris, P.U.F., 20e édition, 1990.

Duverger (Maurice), Manuel de droit constitutionnel et de science politique, Paris, P.U.F., 5e édition, 1948.

Esmein (Adhémar), Eléments de droit constitutionnel français et comparé, 8e édition revue par Henry Nézard, Paris, Sirey, tome I, 1927, tome II, 1928.

Fabre (Michel Henry), Principes républicains de droit constitutionnel, 4e édition, Paris, L.G.D.J., 1984.

GIcquel (Jean), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Montchrestien, 12e édition, 1993.

HaurIou (Maurice), Précis de droit constitutionnel, Paris, Sirey, 2e édition, 1929, (reprint par C.N.R.S., Paris, 1965).

HaurIou (André), Gicquel (Jean) ve Gélard (Patrice), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Montchrestien, 6e édition, 1975.

Jeanneau (Benoît), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Dalloz, 8e édition, 1991.

LaferrIère (Julien), Manuel de droit constitutionnel, Paris, Editions Domat-Montchrestien, 2e édition, 1947.

Lavroff (Dmitri Georges), Le système politique français: Constitution et pratique politique de la Ve République, Paris, Dalloz, 5e édition, 1991, 985 p.

Lavroff (Dmitri Georges), Le droit constitutionnel de la Ve République, Paris, Dalloz, 1995.

Leclercq (Claude), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Litec, 8e édition, 1992.

LIet-VEAUX (Georges), Droit constitutionnel, Paris, Editions Rousseau, 1949.

Pactet (Pierre), Institutions politiques - Droit constitutionnel, Paris, Masson, 13e édition, 1994.

Prélot (Marcel) ve Boulouis (Jean), Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris, Dalloz, 11e édition, 1990.

Quermonne (Jean-Louis) ve Chagnollaud (Dominique), Le gouvernement de la France sous la Ve République, Paris, Dalloz, 4e édition, 1991.

TurpIn (Dominique), Droit constitutionnel, Paris, P.U.F., 2e édition, 1994.

Vedel (Georges), Droit constitutionnel, Paris, Sirey, 1949, (réimpression, 1989).

c) Diğer Ülkeler

Belçika:

WIgny (Pierre), Droit constitutionnel : principes et droit positif, Bruxelles, Bruylant, 1952, (2 tomes).

Delpérée (Francis), Droit constitutionnel (Tome I : Les données constitutionnelles), Bruxelles, Larcier, 2e édition, 1987.

İsviçre:

Aubert (Jean-François), Traité de droit constitutionnel suisse, Neuchâtel, Editions Ides et Calendes, 1967.

A.B.D:

Dowling (Noel T.), Cases on Constitutional Law, Brooklyn, The Foundation Press, 5th Edition, 1954.

Kauper (Paul G.), Constitutional Law: Cases and Materials, Boston, Toronto, Little, Brown and Company, 2th Edition, 1960.

Mason (Alpheus Thomas) ve Beaney (William M.), American Constitutionnal Law: Introductory Essays and Selected Cases, New Jersey, Prentice‑Hall, 3th Edition 1964.

Strong (Frank R), American Constitutional Law, Buffalo, New York, Dennis & Co. Inc., 1950.

İngiltere:

De Smıth (S.A.) ve Brazier (Rodney), Constitutional and Administrative Law, London, Penguin Books, 6th Edition, 1989.

Karşılaştırmalı Anayasa Hukuku:

Cappelletti (Mauro) ve Cohen (William), Comparative Constitutional Law, Indianapolis, New York, The Bobbs-Merril Company, 1979.

2. Monografiler

Anayasa hukukunu bütünüyle inceleyen sistematik eserlerin aksine, monografiler bu hukuk dalındaki sadece bir konuyu derinlemesine inceler. Bu tür eserler, inceledikleri konunun ince ayrıntılarına kadar iner. İnceledikleri kurumun başka ülkelerdeki benzerleri ile karşılaştırmasını yaparlar. Yüksek lisans, doktora tezleri, eskiden mevcut olan doçentlik tezleri ve profesörlük takdim çalışmaları monografik nitelikte eserlerdir.

Yukarıda genel eserlerin olabildiği ölçüde tüketici bir listesini yapmaya çalıştık. Tüm anayasa hukuku monografilerinin bir listesini yapmak mümkün değildir. Zaten buradaki amacımız, bir anayasa hukuku bibliyografyası hazırlamak değil, anayasa hukukunun bilgi kaynaklarını tanıtmaktır. Bu nedenle aşağıdaki monografi listesi tamamıyla örnek niteliğindedir ve kişisel kanımıza göre en iyi olanlardır.

ARASLI (Oya), Adaylık Kavramı ve Türkiye’de Milletvekili Adaylığı, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1972.

EroĞul (Cem), Anayasayı Değiştirme Sorunu: Bir Mukayeseli Hukuk İncelemesi, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1974.

KARAMUSTAFAOĞLU (Tunçer), Yasama Meclislerini Fesih Hakkı, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Adalet Yüksek Okulu Yayınları, 1982.

KUZU (Burhan), Olağanüstü Hal Kavramı ve Türk Anayasa Hukukunda Olağanüstü Hal Rejimi, İstanbul, Kazancı Yayınları, 1993.

Onar (Erdal), 1982 Anayasasında Anayasayı Değiştirme Sorunu, Ankara, 1993.

ÖZBUDUN (Ergun), Parlâmenter Rejimde Parlâmentonun Hükümeti Murakabe Vasıtaları, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1962.

SaĞlam (Fazıl), Temel Hakların Sınırlanması ve Özü, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1982.

TANÖR (Bülent), Anayasa Hukukunda Sosyal Haklar, İstanbul, May Yayınları, 1978.

TURHAN (Mehmet), Hükûmet Sistemleri ve 1982 Anayasası, Diyarbakır, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1989.

YÜZBAŞIOĞLU (Necmi), Türkiye’de Kanun Hükmünde Kararnameler Rejimi, İstanbul, Beta Yayınları, 1996.

3. Makaleler: Dergiler (Süreli Yayınlar)

Makaleler, monografi gibi sadece tek bir konuyu inceleyen ama monografiden çok daha kısa olan çalışmalardır. Makaleler bilimsel ve meslekî dergilerde yayınlanırlar. Makale monografiye oranla daha kısa zamanda hazırlanır. Dolayısıyla güncel konular da makaleyle işlenebilir. Makaleler, aylık, iki aylık, üç aylık dergilerde yayınlandığından hukuk dünyasını etkilemek bakımından daha elverişlidir.

Anayasa hukuku alanında yazılmış makalelerin listesini yapmak monografilerin listesini yapmaktan da zordur. Zaten, yukarıda monografiler için de belirtildiği gibi, burada amacımız anayasa hukuku bibliyografyası yapmak değildir. Aşağıdaki makaleler sırf örnek oluşturması için verilmiştir:

GÜNEŞ (Turhan), “Devlet Başkanı - Meclis Çatışması”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt XXIX, Haziran 1964, Sayı 2, s.175-192.

Turhan (Mehmet), “Anayasaya Aykırı Anayasa Değişiklikleri”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt XXXIII, 1976, Sayı 1‑4, s.63-104.

TÜRK (Hikmet Sami), “Sosyal Hukuk Devleti”, Halkevleri Dergisi, Sayı 91, Mayıs 1974, s.5-13.

YILMAZ (Misket), “Türk Hukukunda Kanun Hükmünde Kararname”, Prof. Dr. Bülent N. Esen’e Armağan, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1977, s.505-561.

Makalelere ulaşmak için bunların yayınlandıkları dergilerin bilinmesi gerekir.

a) Türk Dergileri

Türkiye’de anayasa hukukuna has bir bilimsel dergi yoktur. Anayasa hukuku alanındaki makaleler genel hukuk, yahut siyasal bilim, hatta kamu yönetimi dergilerinde yayınlanmaktadır. Anayasa hukuku alanında makalelerin bulunabileceği başlıca dergiler şunlardır:

Amme İdaresi Dergisi
Ankara Barosu Dergisi
Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi
Annales de la Faculté de droit d’İstanbul
Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
Hukuk Araştırmaları (Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi)
İdare Hukuku İlimleri Dergisi
İnsan Hakları Yıllığı
İstanbul Barosu Dergisi
İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası
Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
Türkiye Barolar Birliği Dergisi

Bu dergilerin bir çoğunun yeni sayılarını bile bulmak büyük bir sorundur. Bunların çoğunluğu piyasada satılmazlar. Bazı Fakülte dergilerine abone olmak bile mümkün değildir. Bu dergileri basan fakülte kendi benzeri olan fakülteye ücretsiz olarak gönderir. Piyasaya dağıtımı yapılmaz. Birçok üniversite kütüphanesinden dahi bu dergilerin bir çoğuna ulaşmak mümkün değildir. Bu dergilerin ilgili fakültenin internet sitesine konulmasında yarar vardır. Örneğin Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi’nin son sayısı bu Fakültenin internet sayfasına konulmuştur. Bu son sayıda yayınlanan makalelere http://www.ankara.edu.tr/law/dergi adresinden ulaşılabilmektedir.

Maalesef yukarıda saydığımız fakülte dergileri düzenli aralıklarla çıkmamaktadır. Örneğin Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisinin normalde her üç ayda bir sayı çıkarması gerekirken genelde bir yılda veya iki yılda bir sayı çıkarır. Bu derginin beş yılda bir sayı çıkardığı da görülmüştür.

Bu akademik dergilerin yanında, Türkiye Günlüğü, Birikim, Toplum ve Bilim, Yeni Türkiye, Liberal Düşünce gibi kitapçılarda ve bazen gazete bayilerinde satılan, uzman olmayan okuyucu kitlesine hitap eden vulgarizasyon dergilerinde de doğrudan veya dolaylı olarak anayasa hukukunu ilgilendiren makalelere rastlanabilir.

İleride ayrıca belirtileceği gibi, acilen bir “Türk Anayasa Hukuku Dergisi”ne ihtiyaç vardır.

b) Fransız Anayasa Hukuku Dergileri

Revue du droit public  et de science politique en France et à l’étranger, (RDP), (Paris, LGDJ). 1894’ten beri çıkmaktadır. 1894’ten beri eksiksiz tüm ciltleri Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinde bulunmaktadır. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kütüphanesinde ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinde bazı ciltleri eksik olmakla birlikte vardır.

Revue française de droit constitutionnel (RFDC), (Paris, PUF). 1990’dan beri çıkmaktadır. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Siyasal Bilgiler Fakültesi kütüphanelerinde yoktur. Anayasa hukuku alanındaki bu temel derginin ülkemizde bir kütüphane tarafından izlenip izlenmediğini tespit edemedik. Derginin her sayısının içindekiler kısmına http://www.puf.fr adresinden ulaşılabilir.

Pouvoirs: Revue d’études constitutionnelles ve politiques (Paris, PUF). Kısaca Pouvoirs şeklinde anılır. 1977’den beri çıkmaktadır. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi tarafından 1990 yılından beri izlenmektedir.

Anayasa hukukuna özgü olmayan, ama zaman zaman anayasa hukuku makalesi yayınlayan diğer dergiler:

Revue française de droit administratif  (RFDA) (Paris, Dalloz).

Revue française de science politique (RFSP)  (Paris, Presses de la F.N.S.P). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Siyasal Bilgiler Fakültesi ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanelerinde mevcuttur.

Actualité juridique - Droit administratif (AJDA). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Danıştay Kütüphanelerinde bulunmaktadır.

Recueil Dalloz-Sirey  (D). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanelerinde bulunmaktadır.

Notes ve Etudes documentaires  (NAD). (Paris, Documentation française). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kütüphanesinde bulunmaktadır.

4. Diğer Eserler

Bunlardan başka, sempozyum veya kongre metinlerinin toplandığı eserler gibi değişik anayasa hukuku eserleri vardır. Bunların arasında özellikle Anayasa Yargısı’nı anmak gerekir. Anayasa Mahkemesinin kuruluş yıldönümü münasebetiyle Anayasa Mahkemesi tarafından yılda bir kere Nisan ayında düzenlenen sempozyumda sunulan bildiri metinleri, Anayasa Mahkemesi tarafından Anayasa Yargısı başlığı altında her yıl düzenli olarak yayınlanmaktadır. Bu sempozyum kitapları, Türk anayasa hukuku doktrininde çok önemli bir kaynak oluşturmaktadır. 15’inci sayısı çıkmıştır.

Sözlükler.- Anayasa hukuku alanında hazırlanmış sözlükler de vardır:

Pierre Avril ve Jean Gicquel, Lexique: Droit constitutionnel, Paris, P.U.F., 5e édition, 1994.

Olivier Duhamel ve Yves Meny (sous la direction de-), Dictionnaire constitutionnel, Paris, PUF, 1992, 1112 sayfa.

Son sözlük ansiklopedik niteliktedir. Birçok konu hakkında doyurucu bilgiler vardır. Sözlüğün maddeleri, o konunun en yetkin kişileri tarafından hazırlanmıştır.

 

 

EKLER Haziran 2001-06-02

AldIkaçtI (Orhan), Anayasa Hukukumuzun Gelişmesi ve 1961 Anayasası, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1982, 410 s.

ARMAĞAN (Servet), Türk Esas Teşkilât Hukuku, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1979, I. Kitap, 404 s.

ARSEL (İlhan), Anayasa Hukuku: Demokrasi, Ankara, Doğuş Matbaacılık, 1964, 248 s.

ARSEL (İlhan), Türk Anayasa Hukukunun Umumî Esasları (Birinci Kitap: Cumhuriyetin temel kuruluşu), Ankara, Mars Matbaası, 1965, 471 s.

ATAR (Yavuz), Türk Anayasa Hukuku, Konya, Mimoza Yayınları, 2000, 376 s.

BAŞGİL (Ali Fuat), Esas Teşkilat Hukuku: Türkiye Siyasî Rejimi ve Anayasa Prensipleri (Cilt I, Fasikül I), İstanbul, Baha Matbaası, 1960, 272 s.

çağlar (Bakır), Anayasa Bilimi: Bir Çalışma Taslağı, İstanbul, BFS Yayınları, 1989, 332 s.

Çavuşoğlu (Naz), Anayasa Notları, İstanbul, Beta Yayınları, 1997, 231 s.

Dal (Kemal), Türk Esas Teşkilat Hukuku, Ankara, Bilim Yayınları, İkinci Baskı, 1986, 304 s.

DEMİR (Fevzi), Anayasa Hukukuna Giriş, İzmir, Barış Yayınları - Fakülteler Kitabevi, Beşinci Baskı, 1998.

ERDOĞAN (Mustafa), Anayasal Demokrasi, Ankara, Siyasal Kitabevi, Üçüncü Baskı, 1999, 304 s.

EROĞUL (Cem), Anatüzeye Giriş (“Anayasa Hukukuna Giriş”), Ankara, İmaj Yayıncılık, Altıncı Baskı, 2000, 376 s.

ESEN (Bülent Nuri), Anayasa Hukuku: Genel Esaslar, Ankara, Ayyıldız Matbaası, 1970, 616 s.

ESEN (Bülent Nuri), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Ayyıldız Matbaası, 1971, 156 s.

GİRİTLİ (İsmet) ve SARMAŞIK (Jale), Anayasa Hukuku, İstanbul, Derleme Yayınları, 1998, 244 s.

GÖREN (Zafer), Anayasa Hukukuna Giriş, İzmir, Barış Yayınları - Fakülteler Kitabevi, 1997, 558 s.

GÖZLER (Kemal), Türk Anayasa Hukuku Dersleri, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000, 560 s.

GÖZLER (Kemal), Türk Anayasa Hukuku, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000, 1071 s.

GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Anayasa Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, Altıncı Baskı, 1998, 433 s.

KubalI (Hüseyin Nail), Anayasa Hukuku Dersleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1971, 533 s.

Kürkçüer, (Orhan Melih), Esas Teşkilât Hukuku, Ankara, Ankara İktisadî ve Ticarî İlimler Akademisi, Üçüncü Baskı, 1966, 240 s.

MEMİŞ (Memiş), Anayasa Hukuku Notları, İstanbul, 1998.

Özbudun (Ergun), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları, Altıncı Baskı, 2000, 408 s.

ÖZÇELİK (Selçuk), Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, Birinci Cilt: Umumî Esaslar, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1982, 325 s.

ÖZÇELİK (Selçuk), Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, İkinci Cilt: Türkiye’nin Siyasî rejimi ve Müesseseleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1976, 305 s.

RUMPF (Christian), Türk Anayasa Hukukuna Giriş, Ankara, 1995, 201 s.

SABUNCU (Yavuz), Anayasaya Giriş, Ankara, İmaj Yayıncılık, Genişletilmiş Beşinci Baskı, 1997, 289 s.

Soysal (Mümtaz), Anayasaya Giriş, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1969, 293 s.

Soysal (Mümtaz), 100 Soruda Anayasanın Anlamı, İstanbul, Gerçek Yayınevi, Onbirinci Baskı, 1997, 281 s.

TANİLLİ (Server), Devlet ve Demokrasi: Anayasa Hukukuna Giriş, İstanbul, Say Kitap Pazarlama, Üçüncü Baskı, 1982, 648 s.

TANÖR (Bülent) ve YÜZBAŞIOĞLU (Necmi), 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, İstanbul, YKY Yayınları, 2001, 524 s.

TEZİÇ (Erdoğan), Anayasa Hukuku, İstanbul, Beta, Beşinci Baskı, 1998, 452 s.

TİKVEŞ (Özkan), Teorik ve Pratik Anayasa Hukuku, İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, 1982, 529 s.

TUNAYA (Tarık Zafer), Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku, İstanbul, Araştırma, Eğitim, Ekin Yayınları, Beşinci Baskı, 1982, 688 s.

TUNÇ (Hasan), Anayasa Hukukuna Giriş, Ankara, Nobel Yayın dağıtım, İkinci Baskı, 1999, 303 s.

TÜZEL (Sadık), Anayasa Hukuku, İzmir, Ege Üniversitesi İktisadî ve Ticarî Bilimler Fakültesi Yayınları, Üçüncü Baskı, 1969, 397 s.

Yayla (Yıldızhan), Anayasa Hukuku Ders Notları, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1985, 182 s.

2. Fransa

Ardant (Philippe), Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris, L.G.D.J., 6e édition, 1994.

Barthélemy (Joseph) et Duez (Paul), Traité de droit constitutionnel, Paris, Dalloz, 1933 (Réimpression: Economica, 1985).

Burdeau (Georges), Droit constitutionnel, 21e édition par Francis Hamon et Michel Troper, Paris, L.G.D.J., 1988.

Burdeau (Georges), Hamon (Francis) ve Troper (Michel), Droit constitutionnel, Paris, L.G.D.J., 23e édition, 1993.

Cadart (Jacques), Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris Economica, 3e édition, 1990, 2 Cilt.

Cadoux (Charles), Droit constitutionnel et institutions politiques, (tome I : Théorie générale des institutions politiques), Paris, Cujas, 3e édition, 1988.

Carré de Malberg (Raymond), Contribution à la théorie générale de l'Etat, Paris, Sirey, 1922 (réimpression par CNRS, 1962) (2 Cilt).

CHAGNOLLAUD (Dominique), Droit constitutionnel contemporain, Paris, Editions Sirey, 1999.

Chantebout (Bernard), Droit constitutionnel et science politique, Paris, Armand Colin, 11e édition, 1994.

Debbasch (Charles), PONTIER (Jean-Marie), BOURDON (Jacques) ve RICCI (Jean-Claude), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Economica, 3e édition, 1990.

Duguıt (Léon), Traité de droit constitutionnel, Paris, Ancienne librairie fontemoing, 3e édition, 1927-1930 (5 Cilt).

Duhamel (Olivier), Le pouvoir politique en France, Paris, P.U.F., 1991.

Duverger (Maurice), Le système politique français, Paris, P.U.F., 20e édition, 1990.

Duverger (Maurice), Manuel de droit constitutionnel et de science politique, Paris, P.U.F., 5e édition, 1948.

Esmein (Adhémar), Eléments de droit constitutionnel français et comparé, 8e édition revue par Henry Nézard, Paris, Sirey, tome I, 1927, tome II, 1928.

Fabre (Michel Henry), Principes républicains de droit constitutionnel, 4e édition, Paris, L.G.D.J., 1984.

FAVOREU (Louis) et al., Droit constitutionnel, Paris, Dalloz, 1998.

GIcquel (Jean), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Montchrestien, Onaltıncı Baskı, 1999.

HaurIou (Maurice), Précis de droit constitutionnel, Paris, Sirey, 2e édition, 1929, (reprint par C.N.R.S., Paris, 1965).

HaurIou (André), Gicquel (Jean) ve Gélard (Patrice), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Montchrestien, 6e édition, 1975.

Jeanneau (Benoît), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Dalloz, 8e édition, 1991.

LaferrIère (Julien), Manuel de droit constitutionnel, Paris, Editions Domat-Montchrestien, 2e édition, 1947.

Lavroff (Dmitri Georges), Le système politique français: Constitution et pratique politique de la Ve République, Paris, Dalloz, 5e édition, 1991, 985 p.

Lavroff (Dmitri Georges), Le droit constitutionnel de la Ve République, Paris, Dalloz, 1995.

Leclercq (Claude), Droit constitutionnel et institutions politiques, Paris, Litec, 8e édition, 1992.

LIet-VEAUX (Georges), Droit constitutionnel, Paris, Editions Rousseau, 1949.

Pactet (Pierre), Institutions politiques - Droit constitutionnel, Paris, Masson, 13e édition, 1994.

Prélot (Marcel) ve Boulouis (Jean), Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris, Dalloz, 11e édition, 1990.

Quermonne (Jean-Louis) ve Chagnollaud (Dominique), Le gouvernement de la France sous la Ve République, Paris, Dalloz, 4e édition, 1991.

TurpIn (Dominique), Droit constitutionnel, Paris, P.U.F., 2e édition, 1994.

Vedel (Georges), Droit constitutionnel, Paris, Sirey, 1949, (réimpression, 1989).

ZOLLER (Elisabeth), Droit constitutionnel, Paris, PUF, İkinci Baskı, 1999.

c) Diğer Ülkeler

Belçika:

WIgny (Pierre), Droit constitutionnel : principes et droit positif, Bruxelles, Bruylant, 1952, (2 tomes).

Delpérée (Francis), Droit constitutionnel (Tome I : Les données constitutionnelles), Bruxelles, Larcier, 2e édition, 1987.

İsviçre:

Aubert (Jean-François), Traité de droit constitutionnel suisse, Neuchâtel, Editions Ides et Calendes, 1967.

A.B.D:

BARTHOLOMEW (Paul C.), Ruling American Constitutional Law, New Jersey, Littlefield, Adams & Company, 1970.

Dowling (Noel T.), Cases on Constitutional Law, Brooklyn, The Foundation Press, 5th Edition, 1954.

Kauper (Paul G.), Constitutional Law: Cases and Materials, Boston, Toronto, Little, Brown and Company, 2th Edition, 1960.

Mason (Alpheus Thomas) ve Beaney (William M.), American Constitutionnal Law: Introductory Essays and Selected Cases, New Jersey, Prentice‑Hall, 3th Edition 1964.

NOWAK (John E.), Ronald D. Rotunda ve J. Nelson Young, Handbook on Constitutional Law, St. Paul, Minn. West Publishing Co. 1978.

Strong (Frank R), American Constitutional Law, Buffalo, New York, Dennis & Co. Inc., 1950.

TRİBE (Laurence H.), American Constitutional Law, New York, Foundation Press, 2000, c.I.

WİLSON (James Q.) ve DİIULLİO (John J.), American Government: Institutions and Policies, Lexington, D.C. Heath and Company, 1995.

 

İngiltere:

De Smıth (S.A.) ve Brazier (Rodney), Constitutional and Administrative Law, London, Penguin Books, 6th Edition, 1989.

HOOD PHİLLİPS (Owen) ve JACKSON (Paul), Constitutional and Administrative Law, London, Sweet & Maxwell, Yedinci Baskı, 1987.

 

Karşılaştırmalı Anayasa Hukuku:

Cappelletti (Mauro) ve Cohen (William), Comparative Constitutional Law, Indianapolis, New York, The Bobbs-Merril Company, 1979.

JACKSON (Vicki C.) ve TUSHNET (Mark), Comparative Constitutional Law, New York, Foundation Press, 1999.

GREWE (Constance) ve RUİZ FABRİ (Hélène), Droit constitutionnels européens, Paris, PUF, 1995.

 


 

[1].      Bu sorular Karayalçın, op. cit., s.48’ten uyarlanmıştır.

[2].      Hukuk kurallarının bulunacağı yerleri, kapsamları hakkında bilgi edinilecek belgeleri ifade etmek için hukuk dilinde “hukukun bilgi kaynakları” ifadesi kullanılır. Bunlar hukukçunun çalışmalarında yararlandığı her çeşit yayınlardır. Diğer bir ifadeyle hukukun bilgi kaynakları ile, hukukla ilgili kuralların, mahkeme kararlarının, mesleki ve bilimsel çalışmaların yayınlandığı eserler, dergiler kastedilmektedir. Yaşar Karayalçın’dan ilham alarak bu tür kaynaklara “hukukun bibliyografyacılık açısından kaynakları” da denebilir. Hukukun bilgi kaynakları konusunda bkz. Karayalçın, op. cit., s.48; Necip Bilge, Hukuk Başlangıcı: Hukukun Temel Kavram ve Kurumları, Ankara, Turhan Kitabevi, Dokuzuncu Baskı, 1994, s.40; Aytekin Ataay, Medeni Hukukun Genel Teorisi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1971, s.81; Vecdi Aral, Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, İkinci Baskı 1975, s.94; Bilge Umar, Hukuk Başlangıcı, İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1997, s.86-89.

[3].      Kemal Gözler, Hukukun Genel Teorisine Giriş: Hukuk Normlarının Geçerliliği ve Yorumu Sorunu, Ankara, US-A Yayıncılık, 1998, s.27.

[4].      François Ost ve Michel Van de Kerchove, Jalons pour une théorie critique du droit, Bruxelles, Publications des Facultés universitaires Saint-Louis, 1987, s.259; François Ost, “Validité”, in André-Jean Arnaud (sous la direction de-), Dictionnaire encyclopédique de théorie ve de sociologie du droit, Paris, L.G.D.J., Deuxième édition, 1993, s.636.

[5].      Ost ve Van de Kerchove, Jalons pour une théorie critique du droit, op. cit., s.259; Ost, “Validité”, op. cit., s.636.

[6].      Karayalçın, op. cit., s.49-53.

[7].      Ibid.

[8].      Ibid.

[9].      Ibid.

[10].    Bu kavram hakkında bkz. Gözler, Hukukun Genel Teorisine Giriş, op. cit., s.27-28.

[11].    Kemal Gözler, “Realist Yorum Teorisi ve Mekanist Anayasa Anlayışı”, Anayasa Yargısı, Sayı 15, s.207-250.

 
Bölüm 5
Bilgi kaynaklarının Taranması
ve temin edilmesi

 

 

 

Anayasa hukuku alanında bilgi kaynaklarının çeşitlerini önceki bölümde gördük. Çalıştığı konuda kaynaklara ulaşmayı hedefleyen araştırmacının önce kaynak taraması yapması ve sonra bu tarama sonucunda tespit ettiği kaynakları bilfiil temin etmesi gerekir. İşte çalışmamızın bu bölümde, kaynakları tarama ve temin etme yollarını inceleyeceğiz.

I. Kaynak Tarama

Kaynak taraması yapmanın çeşitli yolları vardır:

A. Kütüphane Kataloglarından kaynak TaramA

Kütüphane kataloglarından kaynak taramanın iki çeşidi vardır:

1. Kütüphaneye Giderek

Kaynak taramanın en basit ve en bilinen yolu kütüphaneye gidip, kütüphane kataloglarından araştırma yapmaktır. Bunun iki çeşidi vardır:

a) Eski Sistem: Çekmecelerden Tarama

1990’lı yıllara kadar kütüphanelerde kitabın künye bilgileri bir fişe geçirilirdi. Bu fişler de, belli bir sıraya göre, fiş çekmecelerinde saklanılırdı ve hâlâ saklanmaktadır. Bu fiş çekmecelerine fiş kataloğu denir. Kataloglar alfabetik ve sistematik olmak üzere iki çeşittir[1]. Alfabetik kataloglarda fişler yazarın soyadına göre sıralanır. Bu kataloglarda kitap bulmak için öncelikle yazarın soy ismini bilmek gerekir. Sistematik kataloglarda ise fişler konularına göre tasnif edilir. Sistematik kataloglar araştırmacılar için daha elverişlidir. Araştırmacı, yazarın ismini bilmese de, aradığı konuyla ilgili kitap olup olmadığını bulabilir.

b) Yeni Sistem: Bilgisayarla Tarama

1990’ların başından itibaren, kütüphanelerde genellikle kataloglar bilgisayar ortamında hazırlanmaya başlandı. Bilgisayar ortamında hazırlanan kataloglarda, bilgisayar ekranında görülen arama hanesine bir kelime yazılmaktadır. Bu kelime yazar adı, kitabın adında geçen bir kelime veya bir anahtar sözcük olabilmektedir. Daha sonra bilgisayardan yazılan kelimenin aranması istenmekte, bilgisayarda birkaç saniye içinde, eğer aranan kitap kütüphanede varsa, bibliyografik bilgilerini ve kütüphanedeki yerini ve kayıt numarasını vermektedir.

Bilgisayar ortamında hazırlanan kataloglar, alfabetik-sistematik ayrımını ortadan kaldırmıştır. Böylece araştırmacılara büyük bir imkân sağlanmıştır. Ancak bunlar genelde 1990 sonrası yıllarda kütüphaneye giren kitapları kapsar. Üniversite kütüphanelerinde ağır da yürüse, geçmişe doğru, çekmeceli katalogları bilgisayar ortamına aktarma çalışmaları vardır. Bilgisayar ortamında hazırlanan kataloglarda kaynak taraması yapma usûlü kolayca öğrenilebilmektedir. Ancak yaşlı hukukçuların önemli bir kısmı, bilgisayar teknolojisini en basit düzeyde dahi kullanamayacak durumdadır.

Diğer yandan bazı kütüphanelerde araştırmacıların kendi kullanımına bilgisayar sunulmamaktadır. Araştırmacı bu işle görevlendirilmiş memura başvurmak zorunda kalmakta, onun aracılığıyla eser taraması yapabilmektedir. Bu tamamen yanlış bir usûldür. Araştırmacıyla memuru karşı karşıya getirmemek gerekir.

Diğer yandan bazı kütüphanelerde araştırmacılara katalog araştırması için bilgisayar sunulmakta; ancak bunlar da çoğunlukla, yetersiz sayıda olmaktadır. Dolayısıyla aynı anda ancak birkaç kişi kaynak taraması yapabilmektedir. Oysa klasik çekmeceli kataloglarda aynı anda beş-on kişi rahatça kaynak taraması yapabilmektedir (Bir katalogda yüzden fazla çekmece vardır ve aynı harfli çekmeceye bakmadıkça birçok araştırmacı kataloğu aynı anda kullanabilir).

2. Kütüphaneye Gitmeden: İnternetle Kaynak Tarama

Bilgisayar ortamında hazırlanmış katalogların diğer bir avantajı da internet yoluyla kütüphaneye gitmeden kaynak taraması yapılabilmesidir. Bu imkân başka şehirlerde ve hatta başka ülkelerde bulunan kütüphaneler için de geçerlidir. Ünlü yabancı hukuk fakültesi kütüphanelerinin aşağı yukarı hepsinin kataloglarına internetle girilip kaynak taraması yapılabilmektedir. Türkiye’de de Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinin kataloglarında (adresi: http://bil-sis.ankara.edu.tr; http://www.ankara.edu.tr/law/4.html) internet vasıtasıyla kaynak taraması yapılabilmektedir. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinde bildiğimiz kadarıyla böyle bir imkân yoktur.

Millî Kütüphane kataloglarında internet üzerinden kaynak taraması yapılabilir. Millî Kütüphanenin internet adresi http://www. mkutup.gov.tr dir. Web ile kitap aramak için kullanılacak adres şudur: http://kitap.mkutup.gov.tr:4500/ALEPH veya http://194.27. 216.2:4500/ALEPH. FTP ile tarama için adres: ftp://mkutup. gov.tr. Telnet ile arama için “okuyucu” logini kullanılır: telnet://okuyucu @kitap.mkutup.gov.tr.

B. BibliyografyalarDan kaynak tarama  

Kaynak taramasının bilinen ikinci klasik usûlü bibliyografyalardan yararlanmaktır. Bu konuda Millî Kütüphane tarafından çıkarılan Türkiye Bibliyografyası ve Türkiye Makaleler Bibliyografyasından yararlanılabilir. Keza hukuk bibliyografyaları da vardır[2]:

1727-1928: Yaşar Karayalçın ve Ahmet Mumcu (haz.), Türk Hukuk Bibliyografyası, Ankara, Banka ve Ticaret Hukuku Enstitüsü Yayınları, 1973.
1934-1940: Ernest Hirş (Haz.), “Türk Hukuk Neşriyatı Bibliyografyası”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt VI, s.860-992.
1943-1958: Ferit Hakkı Saymen et al. (haz.), Türk Hukuk Kroniği, İstanbul, 1945-1958, 9 Cilt.
1959-1970: Türk Hukuk Bibliyografyası (Hazırlayanlar: Tanilli, Aybay, Akünal, Bayraktar, Yurtcan), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1967, 1970, 1973.
1970-1979: Ejder Yılmaz, Tacar Çağlar, Türk Hukuk Bibliyografyası, Ankara, Adalet Bakanlığı Yayınları, 1981.

Bildiğimiz kadarıyla bir anayasa hukuku bibliyografyası yoktur.

C. Socıal Scıences Abstracts’tan Kaynak Tarama

Social Sciences Abstracts  sosyal bilimler alanında çıkan en saygın 500 civarında dergiyi tarar. Bunlarda yayınlanan makalelerin özetlerini yayınlar. Social Sciences Abstracts kağıt üzerinde yayınlandığı gibi CD ROM olarak ve internet üzerinden de yayınlanmaktadır. Kütüphanede Social Sciences Abstracts’ı içeren CD ROM varsa veya internet aracılığıyla[3] Social Sciences Abstracts içeren bir veri tabanına girilmişse üzerinde çalışılan konuyla ilgili anahtar kelimeler arama hanesine yazılarak burada tarama yapılır. Eğer yazılan anahtar kelime Social Sciences Abstracts yer alan özetlerde geçiyorsa makale özetlerine ve dolayısıyla o konuyla ilgili kaynaklara ulaşılmış olur.

D. SocIal ScIences CItatIon Index’ten Kaynak Tarama

Social Sciences Citation Index  sosyal bilimler alanında çıkan en önemli 1700 dergiyi taramaktadır. Social Sciences Citation Index bu dergilerde yayınlanan makalelerin kendilerine atıf yaptığı çalışmaları endekslemektedir. Bu Index, şimdiye kadar 2,8 milyondan fazla makale taramıştır. Social Sciences Citation Index CD ROM olarak yayınlanmaktadır. Buna internet aracılığıyla da ulaşmak mümkündür. Kütüphanede Social Sciences Citation Index içeren CD ROM varsa veya internet aracılığıyla[4], Social Sciences Abstracts içeren bir veri tabanına girilmişse üzerinde çalışılan konuyla ilgili anahtar kelimeler arama hanesine yazılmak suretiyle tarama yapılır. Eğer yazılan anahtar kelime Social Sciences Citation Index’te geçiyorsa ilgili kaynaklara ulaşılır.

E. ULAKBİM Aracılığıyla Kaynak Tarama

Kaynak taraması ULAKBİM (Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi[5], Adresi: YÖK, 06539 Bilkent - Ankara) aracılığıyla da yapılabilir. Araştırmacılar kaynak taraması yapılmasını istedikleri konuyu belirtip ULAKBİM’e mektup ile başvurabilirler. ULAKBİM ile kaynak tarama konusunda http://www.ulakbim.gov.tr adresinden bilgi alınabilir. Bu adresteki örnek “bilgi erişim başvuru formu” doldurulup, ULAKBİM’e e-mail ile postalanabilir (euhm@ulakbim.gov.tr). Keza aynı başvuru formu fax ile gönderilebilir (0312-298 94 94). Yaptığı hizmetlerden dolayı ulakbim ücret almaktadır. Ücret TÜBİTAK’ın 170941 nolu posta çeki hesabına yatırılmaktadır[6].

F. İnternet aracılığıyla Kaynak Tarama

Yukarıda bir takım kütüphanelerin kataloglarına internet aracılığıyla girilip tarama yapılabileceğini söyledik. Bu başlık altında ise belirli bir kütüphaneye girmeden, internetle genel kaynak taraması yapılmasını göreceğiz.

İnternette arama yapmanın en basit yolu, arama motorları (search engines) ndan birine girip aranılan kelimeyi veya kelimeleri yazmaktır. Yazılan kelime her hangi bir dilden olabilir. En kullanılan arama motorları şunlardır:

Alta vista:    http://www.altavista.digital.com
Yaho:            http://www.yahoo.com
Lycos:           http://www.lycos.com
Info Seek:     http://www.infoseek.com
Excite:           http://www.excite.com

Hukuk üzerine uzmanlaşmış arama motorları da vardır. Bunlardan bazıları şunlardır:

http://www.findlaw.com
http://www.lawcrawler.com
http://www.CataLaw.com

 

Yahoo’nun şu kısmı ise anayasa hukuku alanına özgüdür:

http://www.yahoo.com/government/law/constitutional

II. Kaynak Temin Etme 

Anayasa hukuku alanında bilgi kaynağını yukarıdaki usûller ile tarayıp bulduktan, saptadıktan sonra onu bilfiil bulmak, elde etmek, temin etmek gerekir.

A. Piyasadan Satın Almak

Aranılan kitap ve dergilerin bir kısmı piyasada bulunur. Onları piyasadan satın alarak temin etmek en uygun yoldur. Büyük şehirlerimizde, hukuk kitaplarının satıldığı birçok kitapçı vardır. Örneğin Ankara’da Turhan Kitabevi, Yetkin Kitabevi ve Zafer Çarşısında bulunan kitapçılar gibi. Daha küçük şehirlerimizde ise, aranan kitap piyasada olmasına rağmen kitapçıda bulunmayabilir. Kitapçıya kitap sipariş ettirilebilir. Ancak kitapçılarda bulunan kitap katalogları benim görebildiğim kadarıyla, yazar adına, kitap başlığına göre değil, yayınevleri isimlerine göredir. Onun için aranılan kitabın hangi yayınevinden çıktığının bilinmesinde büyük yarar vardır.

Yayınevleri.- Türkiye’de anayasa hukuku kitapları yayınlayan birçok kurum vardır. Bunların başında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi (Beyazıt-İstanbul) ile Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi (Cebeci-Ankara) gelir. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi ve Türkiye Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsünün (TODAİE, 1 Numaralı Cadde, no 8, Yücetepe-Ankara) de yayınları arasında çıkmış ve anayasa hukuku alanını doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilendiren birçok kitap da vardır. Anayasa hukuku kitabı yayınlayan birçok irili ufaklı özel yayınevi de vardır. Bunlardan belli başlıları şunlardır:

Yetkin Yayınları: Strasburg Caddesi, no 31, 06430 Sıhhiye-Ankara, Tel:0312-231 42 34; 418 12 73 (Pbx); e-mail: yetkin@yetkin.com.tr. http://www.yetkin.com.tr adresinden yayınlarının listesine ulaşılabilir)

Turhan Kitabevi: Yüksel Caddesi, no 8/32, 06650 Kızılay - Ankara. Tel: 0312-418 82 59, Fax: 0312-418 75 91.

İmaj Yayıncılık: Yeni Acun Sokak, no 5/A, 06590 Cebeci - Ankara. Tel+Fax: 0312-319 32 25.

Siyasal Kitabevi: Yeni Acun Sokak, no 3/D, 06590 Cebeci - Ankara. Tel+Fax: 0312-320 45 10 Fax: 0312-362 53 93.

Filiz Kitabevi: Cemal Yener Tosyalı Caddesi, no 113, 34470 Vefa - İstanbul. Tel: 527 07 18, Fax: 519 20 71.

Beta Yayınları: Himaye-i Etfal Sokak, Talas Han, no 13/15, Çağaloğlu -İstanbul. Tel: 0212-511 54 32, Fax: 0121-513 87 05.

Kazancı Yayınevi: http://www.kazanci.com.tr

Alkım Yayınevi: Kadıköy Çarşısı, no 101, Kadıköy İstanbul. Tel: 0216-337 28 57, Fax: 0216 349 40 75.

Fakülteler Kitabevi Barış Yayınları: 85. Sokak no 2/B, Cumhuriyet Meydanı, Bornova-İzmir. Tel+Fax: 0232-388 16 35.

Yabancı kitaplar da büyükçe bir kitapçıya gidilerek sipariş ettirilebilir. Ancak bunun internet sayesinde daha pratik bir yolu vardır: http://www.amazon.com adresinde bulunan bir şirketten yabancı kitaplar kolayca sipariş edilebilmektedir. Keza bu adresten kolayca kaynak taraması da yapılabilmektedir.

Ancak birçok kitabın baskısı tükenmiştir. Keza bir konu için onlarca, yüzlerce kaynağa ihtiyaç olmaktadır. Bunları tek tek piyasadan satın almak hayli külfetli olur. Bu nedenle kütüphanelere başvurmak kaçınılmazdır.

B. Kütüphanelerden Temin Etmek

Kütüphaneler  millî kütüphane, halk kütüphaneleri ve uzmanlık kütüphaneleri olarak üçe ayrılır[7].

1. Millî Kütüphane

Ankara Bahçelievler’de bulunan Millî Kütüphanede normalde Türkiye’de yayınlanmış her kitabın bulunması gerekir. Ancak biz Millî Kütüphane kataloglarında (http://kitap.mkutup.gov.tr:4500/ ALEPH) yaptığımız bir araştırma ile Türkiye’de yayınlanan birçok kitabın burada bulunmadığını tespit ettik. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, Millî Kütüphane kataloglarında internet üzerinden kaynak taraması yapılabilir. Millî Kütüphanenin internet adresi http://www.mkutup.gov.tr dir. Web ile kitap aramak için kullanılacak adres, http://kitap. mkutup.gov.tr:4500/ALEPH dir.

2. Halk Kütüphaneleri

Halk kütüphaneleri, il halk kütüphanesi, şehir kütüphanesi gibi isimler taşır. Bunlar Kültür Bakanlığına veya belediyelere bağlıdır. Anayasa hukukuna ilişkin kitapların bu kütüphanelerde bulunma ihtimali pek azdır.

3. Uzmanlık Kütüphaneleri

Millî Kütüphanede ve halk kütüphanelerinde yabancı dilde yazılmış anayasa hukuku kitaplarına, anayasa hukuku dergilerine çoğunlukla rastlanmaz. Bunlara ulaşmak için, uzmanlık kütüphanelerine gitmek gerekir. Bu tür kütüphaneler arasında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kütüphanesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi sayılabilir.

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi.- Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi (Cebeci-Ankara), 92.120 cilt kitap, 20.617 cilt süreli yayın, 383 adet tez olmak üzere toplam 113.120 cilt esere sahiptir. Bu yıl Kütüphane 45 adet Türkçe ve 117 adet yabancı dergi izlemektedir[8]. Kütüphanenin Süreli Yayınlar salonunda 400 çeşitten fazla dergi koleksiyonu vardır. Dergiler açık raf usûlü alfabetik sırayla muazzam bir salonda sıralanmıştır. Dergi Salonunun büyüklüğü, düzenliliği ve zenginliği birçok batı ülkesinin hukuk fakültesi kütüphanesini özendirecek boyuttadır.

1980’li yıllara kadar yerli ve yabancı başlıca anayasa hukuku kitaplarının önemli bir kısmı Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinden bulunabilir. Ancak bu Kütüphane 1980’lerden itibaren çeşitli nedenlerle yeni anayasa hukuku kitaplarını almakta, hukuk dergilerini izlemekte büyük ölçüde yetersiz kalmıştır.

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinin internette bir sayfası vardır: http://www.ankara.edu.tr/law/4.html. Bu adresten Kütüphanenin verdiği hizmetler öğrenilebilir. Keza bu sayfada Kütüphanenin hali hazırda izlediği yerli ve yabancı dergilerin bir listesi de vardır.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi bu Kütüphanede bulunan kitap kataloğunda internet aracılığıyla araştırma yapmak mümkündür: http://bil-sis.ankara.edu.tr. Bu adrese girdikten sonra çıkan arama hanesine ister yazar adı, ister başlıkta geçen bir kelime yazılırsa, kitabın bibliyografik bilgileri ve Kütüphanedeki numarasına hemen ulaşılabilmektedir. Ankara Üniversitesinin sunduğu bu hizmet takdire şayandır. Bu, özellikle Ankara dışında oturan araştırmacılar için değeri ölçülmez bir hizmettir.

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesinde internet aracılığıyla araştırma yapmak mümkün değildir. Keza bu en eski Fakültemizin bir internet sitesi dahi muhtemelen yoktur. Çeşitli defalar internette aramamıza rağmen bu Fakülteye ilişkin bir sayfaya rastlayamadık. Bu ünlü Fakültemizin içinde bulunduğu teknolojik gerilikten bir an önce kurtulması arzu edilir.

Açık Raf / Kapalı Raf  Sistemi.- Kütüphanelerin çoğunluğunda, açık raf sistemi değil, kapalı raf sistemi uygulanır. Aranılan kitabın numarası veya kodu kataloglardan (çekmecelerdeki fişlerden veya bilgisayardan) bulunur; bir kağıda yazılır, kütüphanedeki ilgili görevliye verilir. İstenen kitap depodan çıkarılıp, kimlik veya kütüphane kartı karşılığında okuyucuya verilir. Bu işlem on dakikadan bir saate kadar zaman alabilir. Bazı kütüphaneler lisans öğrencilerine de kitap ödünç vermektedir. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi lisans öğrencilerine ödünç kitap vermez. Kitaplara sadece kütüphanede bakılabilir. Kütüphanelerde yetersiz de olsa ücreti karşılığında, çok olmamak şartıyla, fotokopi çektirme imkânı vardır. Çoğunlukla bir makalenin fotokopisini çektirmek bile hayli zaman alır.

Kütüphanelerde, açık raf usûlünün uygulandığı “araştırma salonları” varsa, buralara çantayla, torbayla, palto ile girilmez. Araştırmacılar bu konuda kesinlikle anlayışlı olmalıdırlar. Unutulmamalıdır ki, oradaki kitapların sorumluluğu görevli memura aittir. Teknolojik olarak ileri olan kütüphanelerde, hırsızlığa karşı koruma elektronik cihazlarla yapılır. Kitabın cildine yerleştirilmiş bir manyetik tel vardır. Ödünç alınırken kütüphane görevlisi bu teli demanyetize eder. Demanyetize edilmeden kitap kütüphaneden çıkarılmak istenirse, kütüphanenin çıkış kapısındaki alarm çalar. Bu koruma sisteminin olduğu kütüphanelerde, açık raf usûlünün olduğu bölümlere çantayla, paltoyla da girilebilir.

İdeal bir üniversite kütüphanesinde açık raf usûlü uygulanmalıdır. Öğrenciler ve araştırmacılar bizzat kitaplara dokunabilmeli, aradıkları konunun o kitapta bulunup bulunmadığını raftan alıp içindekiler kısmına bakarak kontrol edebilmelidir. Açık raf usûlü varsa, incelenen kitap mutlaka raftaki kendi yerine konulmalıdır. Yerine konulmamış bir kitap, başka okuyucular için kaybolmuş bir kitap demektir.

Türk Kütüphanelerinin Fakirliği .- Türkiye’de kütüphaneler kitap sayısı bakımından çok fakirdir. Kütüphanelerin sahip olduğu kitap sayısı fevkalade düşüktür[9]. Birçok kütüphanede piyasada olan, birçok baskı yapmış Türkçe anayasa hukuku kitapları bile bulunmaz[10]. Türkiye’de kütüphanelere güvenmek oldukça zordur. Bu nedenle, anayasa hukuku alanında çalışacak herkesin piyasada bulunan anayasa hukuku kitaplarını alması, yeni çıkacak kitapları izlemesi ve adım adım kendi kişisel kütüphanesini oluşturması kaçınılmazdır.

Kütüphaneler Arası Ödünç Servisi.- İnternet aracılığıyla kaynak taraması yaptıktan ve aranılan bir kitabın veya derginin yabancı bir kütüphanede olduğu tespit edilirse, aranılan kaynağa ulaşmak için kütüphaneler arası ödünç servisi kullanılabilir. Mensubu olduğunuz kurumun kütüphanesine başvurarak onların ilişki içinde olduğu yabancı kütüphanelerden kitap istenebilir. İstenilen kitabın gönderilip gönderilmemesi ilgili kütüphanenin takdirindedir. Genellikle eski ve nadir bulunan kitaplar kütüphaneler arası ödünç servisi ile ödünç verilmez. Birbiriyle daha önce ilişki içinde olan kütüphaneler genellikle birbirine ödünç kitap gönderir. Ödünç gelen kitabın posta ve diğer ücretini okuyucu (genellikle PTT’den alınan uluslararası cevap kuponu ile) karşılar.

Temin edilmek istenen kaynak bir makale ise, bunun için kütüphane dergiyi göndermez; ücreti karşılığı makalenin fotokopisini gönderir. Bazı ülkelerden bu usûlle gelen birkaç sayfalık makale fotokopisi bile çok pahalı olabilmektedir.

Anayasa Hukuku Dergileri Nerede Bulunur?- Türkiye’de bulunabilecek yerli ve yabancı hukuk dergilerinin hangi kütüphanede mevcut olduğunu bulmak için şu kitaba bakılabilir:

Oya Fişekçi, Süreli Yayınlar Toplu Kataloğu, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1982.

Bu değerli katalog çıkalı 17 yıl olmuştur. Güncelleştirilmiş bir baskısının yapılmasında büyük yarar vardır.

Süreli yayınlar konusunda YÖK Dokümantasyon Merkezi (htpp://www.yok.gov.tr/yokbirim/dokuman/dok1) de kayda değerdir. Burada da anayasa hukuku alanına ilişkin doğrudan veya dolaylı birçok yabancı dergiye ulaşılabilir. YÖK Yayın ve Dokümantasyon Merkezi 26 Aralık 1984 tarihinde hizmete açılmıştır. Merkezde verilmekte olan hizmetlerin bir kısmı, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı ve TÜBİTAK arasında imzalanan 16.5.1996 tarihli protokol gereği Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi (ULAKBİM) ne devredilmiştir. ULAKBİM’den yararlanma imkânları ve şartları http://www.ulakbim.gov.tr adresinden öğrenilebilir.

C. İnternet aracılığıyla Kaynak Temin Etmek

Anayasa hukukunun bilgi kaynaklarına gittikçe artan oranda internetten de ulaşmak mümkündür. Yukarıdaki bilgi kaynakları bölümünde gösterdiğimiz üzere, özellikle yerli ve yabancı anayasa metinlerine ve yabancı anayasa yargısı organlarının kararlarına internet üzerinden ulaşılabilmektedir. Kullanılması gereken adresleri önceki bölümde vermeye çalışmıştık.

İnternetten sadece anayasa metinleri ve anayasa yargısı organları kararları değil, aynı zamanda gittikçe artan oranda anayasa hukuku doktrini eserlerine (kitap ve makalelerine) de ulaşmak mümkün olabilmektedir. Birçok yabancı dergi aynı zamanda internette de yayınlanmaktadır. Türkiye’de de bu uygulama başlamıştır. Örneğin Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisinin son sayısına internet üzerinde ulaşılabilmektedir: http://www.ankara.edu.tr/law/dergi. Yabancı on-line hukuk dergilerinin bir listesine şu adresten ulaşabilirsiniz: http://abone.superonline.com/~hukuk/hukuk/html. Bu dergilerin bir kısmının metinleri açıktır. Ücret ödemeden metne ulaşılabilir. Bir kısmı ise ücretlidir. Her halükârda metne ulaştıktan sonra metin kopyalanabilmektedir. Böylece makalenin fotokopisi yapılarak zaman ve para kaybı ortaya çıkmamaktadır. Tabiî arzu edilirse makalenin metninin yazıcıdan bir çıktısı da alınabilmektedir.

Bazen de yazarların kendisi kendi internet sayfalarına kitaplarının ve makalelerinin tam metinlerini koymaktadırlar. Örneğin benim kişisel sayfalarımdan kitap ve makalelerimden bazılarının tam metnine ulaşılabilir. (http://www20.uludag.edu.tr/~gozler veya http:// www.geocities.com/CollegePark/Classroom/5921).

Türk Hukuk Siteleri.- İnternette hukuk hakkında bilgiler içeren çeşitli siteler vardır. Bunlardan bazılarının bilinmesinde yarar vardır. Bunlarda hukuk ile ilgili diğer sitelerin linkleri de vardır.

Türk Hukuk Sitesi: http://abone.superonline.com/~hukuk/hukuk /html
Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Sitesi: http://www.yeditepe. edu.tr/Faculties/law/llawt.html
Türkiye Barolar Birliği: http://barobirlik.org.tr/
Yargıtay: http://www.yargitay.gov.tr
Danıştay: http://www.danistay.gov.tr
Adalet Bakanlığı: http://www.adalet.gov.tr.
Dışişleri Bakanlığı: http://www.mfa.gov.tr
Kazancı Hukuk Sitesi: http://www.kazanci.com.tr
Yetkin Hukuk Sitesi: http://www.yetkin.com.tr

Yabancı Hukuk Siteleri.- ABD, İngiltere, Almanya, Fransa gibi ülkelerde birçok anayasa hukuku sitesi vardır. Bunları buraya sığdırmak mümkün değildir. Bunların bir listesine şu adresten ulaşılabilir:   http://www.yahoo/government/law/constitutional

İnternet Aracılığıyla Mevzuatın Temin Edilmesi .- Anayasa, kanun, tüzük, yönetmelik gibi çeşitli yazılı hukuk kaynaklarına aşağıdaki sitelerden ulaşılabilir.

Yerli ve yabancı anayasaların metinlerine internetten nasıl ulaşılabileceğini yukarıda bilgi kaynakları bölümünde de görmüştük. Onun için anayasalar kısmını geçiyoruz

Diğer kanunlar bakımından ise, en geniş site, Başar Mevzuat ve Bilgi Araştırma Merkezi Ltd. Şti. tarafından hazırlanan ve http://www.basarm.com.tr adresinde bulunan sitedir. Bu sitede çeşitli kanunlar ve yargı kararları bulunabilir.

Mevzuat konusunda özellikle Resmî Gazetede yayınlanan kanunları izlemek için Tam Bilgi İletişim AŞ. tarafından hazırlanan ve http://www.rega.com.tr adresinde bulunan siteden yararlanılabilir. Resmî Gazetede yayınlanan her türlü mevzuata bu siteden ulaşılabilir. Ancak bu site 1 Nisan 1998 tarihinden itibaren ücretli olmuştur.

 


 

[1].      Karayalçın, op. cit., s.47.

[2].      Karayalçın, op. cit., s.56.

[3].      Ulakbim Haziran 1999’da Vedes projesi çerçevesinde 3 ay süreyle SilverPlatter Information tarafından hazırlanan WebSPIRS’i internet aracılığıyla üniversitelerin kullanıma açmıştır. Adresi: http://atlas.ulakbim.gov.tr/ 8590. Bu adresten Social Sciences Abstracts’ta tarama yapılabilmektedir.

[4].      Ulakbim, Haziran 1999’da Vedes projesi çerçevesinde 3 ay süreyle ISI (Institute for Scientific Information) tarafından hazırlanan Web of Science: Citation Databases’ı internet aracılığıyla üniversitelerin kullanıma açmıştır. Adresi: http://atlas.ulakbim.gov.tr/cgi-isi/CIW.cgi. Bu adres aracılığıyla Social Sciences Citation Index’te tarama yapılabilmektedir

[5].      ULAKBİM, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı ve TÜBİTAK arasında imzalanan 16.5.1996 tarihli protokol ile kurulmuştur. Daha önce bu hizmeti YÖK Yayın ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı sağlamakta idi.

[6].      Bu bilgiler http://www.ulakbim.gov.tr adresinden ve Zeynel Dinler, Bilimsel Araştırma ve İnternet’e Bağlı Bilgi Merkezleri El Kitabı, Bursa, Ekin Yayınları, 1998, s.179-180’den derlenmiştir.

[7].      Karayalçın, op. cit., s.46.

[8].      Bu bilgiler Kütüphanenin internet sayfasından alınmıştır: http://www.ankara. edu.tr/law/4.html

[9].      Millî Kütüphanemizdeki kitap sayısı 900.000 civarındadır. Üniversite kütüphanelerimizde kitap sayısı, en iyi üniversitelerimizde bile 200.000’i nadiren geçer. Kütüphenelerinin en zengin olduğu söylenen Bilkent Üniversitesi’nde 210.000, Boğaziçi Üniversitesinde 234.000, ODTܒde 277.000 kitap vardır (Sayılar Dinler, op. cit., s.183, 184 ve 195’ten alınmıştır). Diğer üniversitelerimizin hali ise tek kelimeyle içler acısıdır. Örneğin kuruluşu 1970’e uzanan ve 10.000’den fazla öğrencisi olan Uludağ Üniversitesi İktisadî ve İdarî Bilimler Fakültesinin Kütüphanesinde 27.000 cilt kitap vardır. Keza Türkiye’de Bursa gibi büyükçe şehirlerin halk kütüphanelerinde bile kitap sayısı genelde 20-30 bini pek geçmez.

[10].    Türk üniversite kütüphaneleri genelde Türkçe kitap satın almazlar. Bunun ödenek yetersizliği gibi çeşitli nedenleri vardır. Ancak burada şunu da belirtelim ki, ülkemizde yazarların kitaplarını bedava olarak kütüphanelere hediye etmesi gibi bir âdet vardır. Kitaplarını üniversite kütüphanelerine hediye etmeyen yazarlar meslektaşları tarafından ayıplanmaktadır. Kitabını kütüphaneye gönderen yazara kütüphanelerin çoğu bir alındı veya teşekkür mektubu bile yazmazlar. Zira kütüphanelerimizden bazıları, kendilerine yazarlar tarafından kitap hediye edilmesini, yazarların zorunlu bir görevi olarak görmektedirler. Üniversite kütüphanelerimizin ayniyat defterleri incelenirse gelen kitapların çoğunluğunun bağış yoluyla geldiği kolayca görülür. Kitabını hediye etmeyen yazarların kitaplarını en ciddî kütüphanelerde bile bulmak mümkün değildir. Örneğin Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde piyasada olan ve birçok baskısı yapılmış bazı Türkçe anayasa hukuku ders kitapları yoktur veya bunların sadece ilk baskıları vardır. Kütüphanelere bedava kitap gönderme geleneği ülkemizde yayıncılık sektörüne zarar vermektedir. Kütüphaneler para verip kitap alsalar, ders kitabı olmayan bilimsel eserlerin de basılma şansı olacaktır. Ülkemizde yetmiş civarında iktisadî ve idarî bilimler, siyasal bilgiler, iletişim fakültesi; yirmi civarında hukuk fakültesi vardır. Bunlara yüksek mahkeme kütüphaneleri, baro kütüphaneleri ve halk kütüphaneleri eklenirse, basılan her anayasa hukuku kitabının 150 civarında kesin kurumsal alıcısının olması gerekir. Bu sayı bile yayıncının ticarî riskini bir ölçüde de olsa azaltır.

Bu arada şunu da belirtmek isteriz ki, ülkemizde diğer bir kötü gelenek, yazarların çıkan kitabını bütün meslektaşlarına gönderme geleneğidir. Şüphesiz yazarın yeni çıkan kitabından 15-20 nüshasını başta kendi hocalarına ve arkadaşlarına göndermesi makul ve nazik bir gelenektir. Ancak bu gönderilen kişi sayısı bazen çok artmakta, bu sayı 100’e hatta 150-200’e çıkmaktadır. Kitabın potansiyel müşterisi olan 100-200 kişiden yayıncının mahrum kalması, yayıncının ticarî riskini yükseltmektedir. Bu da ülkemizde yayıncılık sektörünün kısırlaşmasına ve sadece ders kitabı basmasına yol açmaktadır.

 


Copyright

(c) Kemal Gözler. 2001-2004. Bu kitaba izin almadan link verilebilir. Ancak, bu kitap, önceden izin almaksızın ne suretle olursa olsun, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, tekrar yayınlanamaz, dağıtılamaz, başka internet sitelerine metin olarak konulamaz.  5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 21.2.2001 tarih ve 4630 sayılı kanunla değişik 71 ve 72’nci maddeleri, bir kitabı herhangi bir yöntemle (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağıtanları, satanları, elinde bulunduranları, paraya çevrilmeksizin, 2 (iki) yıldan 6 (altı) yıla kadar hapis cezası ve 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırmaktadır.

NOT: Bu kitaptan tamamıyla kişisel kullanım amacıyla bir adet kağıt kopya alınabilir.  Keza bu kitapbın bir örneği HTML veya PDF olarak okuyucu kişinin kendi bilgisayarına, daha sonra offline  okumak için kaydedilebilir.

Alıntılar (İktibas) Konusunda Açıklamalar

Bu kitaptan yapılacak alıntılarda (iktibaslarda) 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35’inci maddesinde öngörülen şu şartlara uyulmalıdır: (1) İktibas, bir eserin “bazı cümle ve fıkralarının” bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır (m.35/1). (2) İktibas, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır (m.35/3). (3) İktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır (m.35/5) [Bilimsel yazma kurallarına göre, aynen iktibasların tırnak içinde verilmesi ve iktibasın üç satırdan uzun olması durumunda iktibas edilen satırların girintili paragraf olarak dizilmesi gerekmektedir]. (4) İktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir (m.35/5). (5) İktibas edilen kısmın alındığı yer belirtilmelidir (m.35/5).

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 21.2.2001 tarih ve 4630 sayılı kanunla değişik 71’inci maddesinin 4’üncü fıkrası, 35’inci maddeye aykırı olarak “kaynak göstermeyen veya yanlış yahut kifayetsiz veya aldatıcı kaynak” göstererek iktibas yapan kişileri, 4 (dört) yıldan 6 (altı) yıla kadar hapis ve 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırmaktadır.

Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 18 Şubat 1981 tarih ve E.1980/1, K.1981/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre kararına göre, “iktibas hususunda kullanılan eser sahibinin ve eserinin adı belirtilse bile eser sahibi, haksız rekabet hükümlerine dayanarak Borçlar Kanununun 49. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi halinde manevi tazminat isteyebilir”.

Yukarıdaki şartlara uygun olarak alıntı yapılırken bu kitaba şu şekilde atıf yapılması önerilir:

Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Metodolojisi, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, İkinci Baskı, 1999, XVI+320 s. (www.anayasa.gen.tr/metodoloji-bolum1-6.htm; erişim tarihi).

PDF Version

Ön Kapak ve İçindekiler (Sayfa I-XVI)

Bölüm 1-6 (Sayfa 1-116)

Bölüm 7-13 (Sayfa 117-196)

Bölüm 14-Dizin (Sayfa 197-320)

 


Bu kitabın tam metninin "Türk Anayasa Hukuku Sitesi"ne konulmasına izin veren
Ekin Kitabevi sahibi Mehmet Oymak'a teşekkür ederiz. 


 

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr

Editor: Kemal Gözler

Son Değişiklik: 23 Kasım 2005