TÜRK ANAYASA HUKUKU SİTESİ [www.anayasa.gen.tr]

KANUN HÜKMÜNDE KARARNAMELERİN HUKUKÎ REJİMİ - Kemal Gözler

Kemal Gözler, Kanun Hükmünde Kararnamelerin Hukuki Rejimi, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000,  XVI+300 s. (www.anayasa.gen.tr/khk.htm; 20.4.2004).

ISBN: 975-7338-55-4

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr

 

Dağıtım: Ekin Kitabevi,

Burç Pasajı no: 27

Altıparmak - BURSA

Tel: (0224) 220 16 72

Fax: (0224) 223 04 37    

Kitabın Bölümleri:

Birinci Kısım: Olağan Dönem Kanun Hükmünde Kararnameleri

   Birinci Bölüm: Yetki Kanunu

   İkinci Bölüm: Kanun Hükmünde Kararname

   Üçüncü Bölüm: Ret, Onay veya Değiştirerek Onay Kanunu

Birinci Kısım: Olağanüstü Hâl ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnameleri

  Birinci Bölüm: Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim KHK'lerinin Unsurları

  İkinci Bölüm: Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim KHK'lerinin Onaylanması

Anayasa Mahkemesi kanun hükmünde kararnameler konusunda 1990 yılından başlayarak verdiği kararlarıyla, bir yandan, Anayasanın bazı açık hükümlerini fiilen etkisiz kılmış, diğer yandan da bu konuda Anayasaya Anayasada olmayan yeni hükümler eklemiştir. Anayasa hukukçularının çoğunluğu da Anayasa Mahkemesinin bu kararlarını alkışlamışlardır. Neticede Türkiye’de 1995-1999 yılları arasında kanun hükmünde kararname kurumu metrukiyete düşmüştür. Neyse ki, 17 Ağustos 1999 depreminden sonra, kanun hükmünde kararname kurumu tekrar hatırlanmış ve 1999 yılının son dört ayında 15 adet kanun hükmünde kararname çıkarılarak bu kuruma yeniden hayatiyet kazandırılmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin ve Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname kurumunu hatırlaması için, ülkenin 7.4 şiddetinde bir deprem ile sarsılması gerekmiştir. Anayasa Mahkemesinin kanun hükmünde kararname yolunu kapatan içtihadından vazgeçmesi için acaba ne gerekmektedir?

Anayasa hukukçuları ve Anayasa Mahkemesi üyeleri vaktini ve emeğini Anayasanın açık hükümlerini geçersiz kılmak veya Anayasaya Anayasada olmayan hükümler ilâve etmeye çalışmakla kaybetmemelidirler. Anayasadaki bir hükmü geçirsiz kılmanın veya Anayasaya Anayasada olmayan hükümler eklemenin hukuken mümkün bir yolu yoktur. Bu yolda ileri sürülebilecek tüm argümanlar, tüm fikir cambazlıkları mantıken çürütülebilir niteliktedir. Zira, akıl ve muhakeme gücü kullanılarak Anayasanın bir normu ne geçersiz kılınabilir, ne de Anayasaya Anayasada olmayan yeni bir norm eklenebilir. Hukuk normu koymak veya hukuk normlarını ilga etmek, akıl ve muhakeme sorunu değil, irade ve iktidar sorunudur. Bir demokraside ise bu iradeye ve iktidara anayasa hukukçuları ve Anayasa Mahkemesi üyeleri değil, halk ve halkın seçilmiş temsilcileri sahiptir. Anayasa hukukçularının ve Anayasa Mahkemesi üyelerinin yoksun oldukları       şey, akıl ve muhakeme değil, bu irade ve iktidardır. Bunun anlaşıldığı gün, Türk anayasa hukuku doktrini de, Anayasa Mahkemesi kararları da düzelecektir.


 

Bu kitabın tam metnini HTML formatında okumak için burasını tıklayınız.

 

Bu kitabın tam metnini PDF formatında indirmek için aşağıdaki linklere tıklayınız.

Kapaklar, İçindekiler, Giriş, (Sayfa 1-22)

Birinci Kısım (Sayfa 23-172)

İkinci Kısım (Sayfa 173-283)

Sonuç, Bibliografya, Dizinler, Arkakapak (Sayfa 284-Son)

 

 

 

 

 
İçinDekiler

 

 

 

Giriş
genel olarak kanun hükmünde kararname

I. Kanun Hükmünde Kararnamenin Tanımı................................................. 1

II. Kanun Hükmünde Kararnamenin Benzer İşlemler İle Karşılaştırılması 4

1. Kanun Hükmünde Kararnamenin “Kararname” ile Karşılaştırılması 4

2. Kanun Hükmünde Kararnamenin “Kaide-Kararname” ile Karşılaştırılması    6

3. Kanun Hükmünde Kararnamenin Tüzük ile Karşılaştırılması.......... 7

4. Kanun Hükmünde Kararnamenin Yönetmelik ile Karşılaştırılması. 8

III. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Hukukî Niteliği: “Yasama İşlemi” mi, “İdarî İşlem” mi?            9

A. Maddî Kritere Göre.............................................................................. 9

B. Şeklî (Organik) Kritere göre............................................................... 10

1. Yasama Organı Tarafından Kabul veya Reddedilmesinden
Önceki Dönemde........................................................................... 10

2. Yasama Organı Tarafından Kabul veya Reddedilmesinden
Sonraki Dönemde.......................................................................... 11

IV. Kanun Hükmünde Kararname Kurumuna İhtiyaç
Duyulmasının Nedenleri......................................................................... 12

- Kanun Hükmünde Kararname Çıkarılması “İstisnaî” Bir
Usûl mü?.............................................................................................. 13

- Kanun Hükmünde Kararnameyle Düzenleme Yapılması,
Kanunla Düzenleme Yapılmasına Göre Daha Az
Demokratik midir?............................................................................... 14

V. Türk Pozitif Anayasa Hukukunda Kanun Hükmünde Kararname Kurumunun Tarihsel Gelişimi   15

A. 1876 Kanun-ı Esasîsi: “Kanun-ı Muvakkat”.................................. 15

B. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Dönemi......................................... 18

C. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu Dönemi......................................... 18

D. 1961 Anayasası Dönemi.................................................................... 20

 

Birinci Kısım
olağan dönem kanun hükmünde kararnameleri

 

Birinci Bölüm
Yetkİ kanunu

I. TBMM'nin Bakanlar Kuruluna KHK Çıkarma Yetkisi Vermesinin Hukukî Niteliği Nedir? 25

1. “Biraz Daha Genişletilmiş” Düzenleme Yetkisi  Görüşü................. 26

2. “Yasama Yetkisinin Devri” Görüşü................................................... 27

3. “Yetki Devri” Değil, “Yetki Verme” Görüşü..................................... 28

4. Anayasa Mahkemesinin İçtihadı...................................................... 30

II. Yasama Yetkisinin Devredilmezliği İlkesi Karşısında Bakanlar
Kuruluna KHK çıkarma yetkisinin verilmesi Nasıl Açıklanabilir?..... 32

III. Yetki Kanunlarında bulunması Gereken unsurlar............................... 35

- Yetki Kanunlarında “Konu”nun Belirtilmesi Zorunlu mudur?....... 37

A. Amaç Unsuru...................................................................................... 39

B. Kapsam Unsuru.................................................................................. 44

C. İlkeler Unsuru...................................................................................... 54

1. “İlke” = “Temel Düşünce”............................................................ 56

2. “İlke” = “Dayanılacak Şey”.......................................................... 57

3. “İlke” = “İlk Önerme, İlk Kural”.................................................... 57

4. “İlke” = “Önemli Kavram”............................................................. 58

5. “İlke” = “Temel Gerçeklikler”........................................................ 59

6. “İlke” = “Hareket Kuralı”.............................................................. 59

7. Anayasa Mahkemesinin “İlke” Anlayışı.................................... 61

D. Süre Unsuru........................................................................................ 63

1. Süre Ne Olarak Belirlenecektir?.................................................... 63

2. Yetki Süresi İçinde Birden Fazla Kanun Hükmünde Kararname Çıkarılabilir mi?     64

3. Bakanlar Kurulunun Değişmesiyle Süre  Sona Erer mi?........... 65

4. Türkiye Büyük Millet Meclisi Yetki Kanununun Süresi
İçinde O Alanda Kanun Çıkarabilir mi?...................................... 66

5. Türkiye Büyük Millet Meclisi Yetki Kanununun Süresini
Kısaltabilir mi?............................................................................... 66

6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Yetki Kanununun Süresini
Uzatabilir mi?.................................................................................. 67

7. Süre Ne Kadar Uzun Olacaktır?.................................................... 69

IV. TBMM, Anayasa Mahkemesi Tarafından İptal Edilen Yetki
Kanununun Yerine Yenisini çıkarabilir mi?.......................................... 75

V. TBMM'nin Bakanlar Kuruluna KHK Çıkarma Yetkisi Vermesinin
Şartları Var mıdır? (İvedilik, Zorunluluk ve Önemlilik Şartları Üzerine) 80

1. Anayasa Mahkemesinin İçtihadı...................................................... 81

2. Anayasa Mahkemesi İçtihadının Değerlendirilmesi....................... 86

a) Yetki Kanunlarının ve KHK'lerin, TBMM'de Öncelik ve İvedilikle Görüşüleceği Kuralından Çıkarılan Argüman            87

b) Yasama Yetkisinin Genelliği ve Aslîliği Argümanı................... 88

c) Yasama Yetkisinin Devredilmezliği Argümanı........................... 89

d) Demokratik Yapılanma Argümanı................................................ 91

e) Yasama ve Yürütme Organları Arasında Denge........................ 91

f) Tarihsel Argüman........................................................................... 93

3. Önemlilik, Zorunluluk ve İvedilik Şartlarının  Belirsizliği
Konusunda Eleştiri............................................................................. 94

4. Üyeler: Oylar ve Karşı Oylar.............................................................. 95

5. Eleştiri: Anayasa Mahkemesi Tali Kurucu İktidarı Gasp Etmektedir.............. 97

 

İkinci Bölüm
KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME

I. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Konusu........................................ 101

1. Anayasanın “Kanunla Düzenlenir” Dediği Konular Kanun
Hükmünde Kararname ile Düzenlenebilir mi?............................... 102

2. Bütün Sosyal ve Ekonomik Haklar Kanun  Hükmünde Kararname ile Düzenlenebilir mi?          105

3. Anayasanın 91’inci Maddesin İlk Fıkrasındaki Konu
Yasağının Kapsamı Nedir?.............................................................. 107

II. Kanun Hükmünde Kararname Çıkarılmasında Usûl ve Şekil........... 112

III. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yargısal Denetimi..................... 112

1. Kanun Hükmünde Kararnameler Danıştay  Tarafından
Denetlenebilir mi?............................................................................. 113

2. Anayasa Mahkemesinin Denetimi.................................................. 114

3. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yetki Kanunlarına Uygunluğu Denetlenebilir mi? 117

4. Yetki Kanunları İptal Edilen Kanun Hükmünde 
Kararnamelerin Geçerliliği Sorunu.................................................. 117

6. Yürütmeyi Durdurma Kararları Üzerine Bir Not............................. 128

 

 

 

 

Üçüncü Bölüm
ret, Onay ve değİştİrerek onay kanunları

I. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Meclise Sunulmaları ve Görüşülmeleri          131

1. Sunulmaları......................................................................................... 131

2. Görüşülmeleri..................................................................................... 131

3. Görüşme Sırası................................................................................... 133

4. Bakanlar Kurulu Meclise Sunduğu KHK'yi  Yürürlükten Kaldırabilir veya Değiştirebilir mi?    134

II. Meclisin Ret, Kabul veya Değiştirerek Kabul İşleminin
Hukukî Niteliği Nedir? (“Kanun” mu, “Karar” mı?).......................... 136

1. Doktrindeki Hâkim Görüş................................................................. 137

2. Görüşümüz.......................................................................................... 140

3. Uygulama............................................................................................ 141

III. Ret Kanunu............................................................................................ 143

1. Ret Kanununun Biçimi...................................................................... 143

2. Ret Kanununun Sonuçları................................................................ 144

3. Ret Kanununun Anayasa Mahkemesi Tarafından
Denetlenmesi..................................................................................... 145

4. KHK'nin Reddi Halinde, KHK'nin İlga Ettiği  Kanunlar
Kendiliğinden Yürürlüğe Girer mi?................................................. 146

5. Ret Kanunu Anayasa Mahkemesi Tarafından İptal
Edilirse, Reddedilen Kanun Hükmünde Kararname Tekrar Yürürlüğe Girer mi?           148

IV. Onay Kanunu........................................................................................ 149

1. Onay Kanununun Biçimi.................................................................. 149

2. Önerimiz: Üç Maddelik Kanunla Onay........................................... 152

3. Onay Kanununun Sonuçları............................................................ 155

4. Onaylanan Kanun Hükmünde Kararname Ne Olur?.................... 156

a) Kanun Hükmünde Kararname Yürürlükten Kalkar................. 156

b) Kanun Hükmünde Kararname Yürürlükte Kalır...................... 159

c) Kanun Hükmünde Kararname Kanuna Dönüşür.................... 160

d) Görüşümüz.................................................................................... 162

e) Uygulama...................................................................................... 162

5. Onay Kanunu Anayasa Mahkemesi Tarafından İptal
Edilirse Onaylanan Kanun Hükmünde Kararname
Yürürlükten Kalkar mı?.................................................................... 165

V. Değiştirerek Onay Kanunu................................................................... 166

1. Değiştirerek Onay Kanununun Biçimi............................................ 166

2. Değiştirerek Onay Kanununun Sonuçları...................................... 170

 

 

İkinci Kısım
Olağanüstü hâl ve Sıkıyönetİm kanun
hükmünde kararnamelerİ

1. Terminoloji............................................................................................... 175

2. Anayasal Düzenleme: m.121/3 ve m.122/2-3....................................... 176

a) m.121/3 ve m.122/2-3......................................................................... 176

b) Bir Ön Sorun: m.121/3 ve 122/2-3’te Hüküm Yoksa,
m.91 Uygulanabilir mi?..................................................................... 176

 

Birinci Bölüm
Olağanüstü hâl ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnamelerinin Unsurları

I. Yetki.......................................................................................................... 181

1. Yetkili Makam..................................................................................... 181

2. Yetki Kanununa Gerek Var mı?........................................................ 181

II. Sebep....................................................................................................... 184

III. Usûl ve Şekil.......................................................................................... 185

IV. Konu....................................................................................................... 187

A. Anayasanın 15’inci Maddesinden Kaynaklanan Sınırlamalar.. 188

1. Milletlerarası Hukuktan Doğan Yükümlülüklerin İhlâl
Edilmemesi Kaydı........................................................................ 190

2. Ölçülülük İlkesine Uyulması Şartı.............................................. 193

a) Elverişlilik İlkesi...................................................................... 193

b) Gereklilik İlkesi........................................................................ 194

c) Oranlılık İlkesi......................................................................... 195

3. Çekirdek Alana Dokunma Yasağı.............................................. 196

B. Anayasanın 121’inci Maddesinin Üçüncü ve 122’nci Maddesinin İkinci Fıkrasından Kaynaklanan Sınırlar: “Sıkıyönetim ve Olağanüstü Hâlin Gerekli Kıldığı Konular”........................................................ 198

V. Süre.......................................................................................................... 202

VI. Yer........................................................................................................... 204

- Olağanüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnamesi ile
Kanunlarda ve Özellikle Olağanüstü Hâl Kanununda
Değişiklik Yapılabilir mi?.................................................................. 209

VII. Olağanüstü Hâl ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde
Kararnameleri Anayasa Mahkemesi Tarafından
Denetlenebilir mi?.................................................................................. 212

 

 

 

 

İkinci Bölüm
Olağanüstü hâl ve SıkıyönetiM kanun hükmünde kararnamelerinin onaylanması

1. İçtüzük, m.128: Otuz Günlük Görüşme Süresi..................................... 231

2. Kanun Hükmünde Kararname Otuz Gün İçinde Görüşülmezse Ne Olur?             232

a) Görüşümüz......................................................................................... 232

b) Erdoğan Teziç’in Görüşü................................................................. 233

c) Necmi Yüzbaşıoğlu’nun Görüşü..................................................... 236

3. Yayımlandıkları Gün Meclisinin Onayına Sunulmayan Kanun
Hükmünde Kararnameler Ne Olur?...................................................... 238

4. Görüşme Sırası......................................................................................... 239

5. TBMM'nin Ret, Onay veya Değiştirerek Onay  İşleminin
Hukukî Niteliği Nedir? (“Kanun” mu,  “Karar” mı?)......................... 240

6. Ret Kanunu.............................................................................................. 241

a) Ret Kanununun Biçimi..................................................................... 242

b) Ret Kanununun Sonuçları............................................................... 242

c) Ret Kanununun Anayasa Mahkemesi Tarafından 
Denetlenmesi..................................................................................... 243

d) Kararnamenin Reddedilmesiyle, Kararnamenin İlga  Ettiği
Kanunlar Kendiliğinden Yürürlüğe Girer mi?............................... 244

e) Ret Kanunu Anayasa Mahkemesi Tarafından İptal 
Edilirse, Reddedilen Kanun Hükmünde Kararname  Tekrar
Yürürlüğe Girer mi?........................................................................... 244

7. Onay Kanunu.......................................................................................... 245

a) Onay Kanununun Biçimi.................................................................. 245

b) Onay Kanununun Sonuçları........................................................... 248

c) Onaylanan Kanun Hükmünde Kararname Ne Olur?.................... 249

8. Değiştirerek Onay Kanunu.................................................................... 250

a) Değiştirerek Onay Kanununun Biçimi........................................... 250

b) Değiştirerek Onay Kanununun Sonuçları..................................... 253

9. Onaylandıktan Sonra Olağanüstü Hâl ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnameleri Anayasa Mahkemesi Tarafından Denetlenebilir mi?.................................................................................................................. 254

 

SONUÇ......................................................................................................... 259

.... Özet.......................................................................................................... 259

.... Anayasa Mahkemesi ............................................................................ 270

Anayasa Mahkemesine Karşı Ne Yapılabilir................................ 271

.... Doktrin..................................................................................................... 274

.... Uygulama................................................................................................ 274

 

SON SÖZ...................................................................................................... 281

 

BİBLİYOGRAFYA...................................................................................... 283

 

İNCELENEN ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI...................... 287

 

KARŞI OY YAZILARI............................................................................... 289

 

İNDEKS........................................................................................................ 291

.... I. Anayasa Mahkemesi Kararları İndeksi........................................... 291

.... II. Yetki Kanunları İndeksi.................................................................... 291

.... III. Kavram vatana ihanet İsim İndeksi............................................... 292

 

YAZARIN ÖZGEÇMİŞİ VE YAYIN LİSTESİ......................................... 297


Copyright

c) Kemal Gözler. 2001-2004. Bu sayfaya izin almadan link verilebilir. Ancak, bu web sayfası, önceden izin almaksızın ne suretle olursa olsun, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, tekrar yayınlanamaz, dağıtılamaz, başka internet sitelerine metin olarak konulamaz. 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 3.3.2004 tarih ve 5101sayılı kanunla değişik 71 ve 72’nci maddeleri, bir kitabı herhangi bir yöntemle (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağıtanları, satanları, elinde bulunduranları, paraya çevrilmeksizin, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis cezası veya 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınarak bunların her ikisiyle birden cezalandırmaktadır.

Aksi belirtilinceye kadar, ticari olmayan kişisel kullanım için, bu kitabın internet versiyonundan bir adet yazıcı çıktısı,alınabilir ve keza kitabın bir adet kopyası aynı amaçla kişisel kullanıcı tarafından hard diskte saklanabilir.  

Alıntılar (İktibas) Konusunda Açıklamalar

Bu kitaptan yapılacak alıntılarda (iktibaslarda) 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35’inci maddesinde öngörülen şu şartlara uyulmalıdır: (1) İktibas, bir eserin “bazı cümle ve fıkralarının” bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır (m.35/1). (2) İktibas, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır (m.35/3). (3) İktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır (m.35/5) [Bilimsel yazma kurallarına göre, aynen iktibasların tırnak içinde verilmesi ve iktibasın üç satırdan uzun olması durumunda iktibas edilen satırların girintili paragraf olarak dizilmesi gerekmektedir]. (4) İktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir (m.35/5). (5) İktibas edilen kısmın alındığı yer belirtilmelidir (m.35/5).

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 21.2.2001 tarih ve 4630 sayılı kanunla değişik 71’inci maddesinin 4’üncü fıkrası, 35’inci maddeye aykırı olarak “kaynak göstermeyen veya yanlış yahut kifayetsiz veya aldatıcı kaynak” göstererek iktibas yapan kişileri, 4 (dört) yıldan 6 (altı) yıla kadar hapis ve 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırmaktadır.

Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 18 Şubat 1981 tarih ve E.1980/1, K.1981/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre kararına göre, “iktibas hususunda kullanılan eser sahibinin ve eserinin adı belirtilse bile eser sahibi, haksız rekabet hükümlerine dayanarak Borçlar Kanununun 49. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi halinde manevi tazminat isteyebilir”.

Yukarıdaki şartlara uygun olarak alıntı yapılırken bu kitaba şu şekilde atıf yapılması önerilir:

Kemal Gözler, Kanun Hükmünde Kararnamelerin Hukuki Rejimi, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000, XVI+300 s. (www.anayasa.gen.tr/khk.htm; erişim tarihi).

 


Editör: Kemal Gözler

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr

İlk Konuluş: 2001(uludag.edu.tr altında)

1 Nisan 2004 (anayasa.gen.tr altında)

PDF olarak konuluş:  12 Mart 2009

Son değişiklik: 13 Mart 2009