TÜRK ANAYASA HUKUKU SİTESİ

 anayasa.gen.tr

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr

 
1982 Anayasasının Hazırlanması

 

 

Kemal Gözler

Kemal Gözler, Türk Anayasa Hukuku, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000, s.77-92dten alınmıştır 

 

Bibliyografya.- Burhan Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri ve Getirdiği Yenilikler, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1990, s.19-42; Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.27-34; Tanör, İki Anayasa: 1961-1982, op. cit., s.95-115; Soysal ve Sağlam, “Türkiye’de Anayasalar”, op. cit., s.42-44; Parla, Türkiye’de Anayasalar, op. cit., s.23-134; Soysal, Anayasanın Anlamı, op. cit., s.84-110; Gözübüyük, Anayasa Hukuku, op. cit., s.143-146; Dal, op. cit., s.119-115; Erdoğan, Türkiye’de Anayasalar ve Siyaset, op. cit., s.129-132; Rusen Ergec, Regards sur la Constitution turque de 1982, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1988, s.1-19; Ergun Özbudun, Demokrasiye Geçiş Sürecinde Anayasa Yapımı, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1993, s.58-70; Türkiye Cumhuriyeti Devlet Başkanı Orgeneral Kenan Evren’in Yeni Anayasayı Devlet Adına Resmen Tanıtma Programı Gereğince Yaptıkları Konuşmalar (24 Ekim - 5 Kasım 1982), Ankara, Türkiye Büyük Millet Meclisi Basımevi, 1982; Serap Yazıcı, Türkiye’de Askeri Müdahalelerin Anayasal Etkileri, Ankara, Yetkin Yayınları, 1997, s.141-201; Anayasanın hazırlık çalışmaları için bkz.: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası: Komisyon Raporları ve Madde Gerekçeleri, Ankara, 1983; Osman Selim Kocahanoğlu, Gerekçeli ve Açıklamalı Anayasa, İstanbul, Temel Yayınları, 1993.

I. 12 Eylül Askerî Müdahalesi

Önceki bölümde bahsedilen kriz ortamı sürerken, 12 Eylül 1980 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koymuştur. 12 Eylül Askerî Müdahalesi, 27 Mayıs Askerî Müdahalesinden farklı olarak “emir ve komuta zinciri içinde ve emirle” gerçekleştirilmiştir. 27 Mayıs 1961’de bir grup küçük ve orta rütbeli subay yönetime el koyarken, 12 Eylül 1980’de, ordu, genelkurmay başkanının ve kuvvet komutanlarının yönetiminde, bir bütün olarak, yani kendi hiyerarşisi içinde yönetime el koymuştur.

Yönetime el koyanlar bir “Millî Güvenlik Konseyi” oluşturmuştur. Bu Konsey, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin , Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun’dan  oluşmuştur.

12 Eylül Askerî Müdahalesinin amacı, Millî Güvenlik Konseyinin 1 numaralı Bildirisinde şöyle açıklanmıştır:

“Girişilen Harekatın amacı, ülke bütünlüğünü korumak, millî birlik ve beraberliği sağlamak, muhtemel bir iç savaşı ve kardeş kavgasını önlemek, Devletin otoritesini ve varlığını yeniden tesis etmek ve demokratik düzenin işlemesine mani olan sebepleri ortadan kaldırmak”.

II. Anayasa Düzeni Hakkında Kanun

12 Eylül Askerî Müdahalesi ile ortaya çıkan yeni rejimin hukukî çerçevesi, Millî Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilen 27 Ekim 1980 tarih ve 2324 sayılı “Anayasa Düzeni Hakkında Kanun”[1] ile çizilmiştir.

Yasama.- Anayasa Düzeni Hakkında Kanunun 2’nci maddesi, yasama yetkisini Millî Güvenlik Konseyine vermiştir. Maddeye göre, 1961 Anayasasına göre “Türkiye Büyük Millet Meclisine... ait olduğu belirtilen görev ve yetkiler 12 Eylül 1980 tarihinden itibaren Millî Güvenlik Konseyince... kullanılacaktır”.

Yürütme.- Anayasa Düzeni Hakkında Kanunun 2’nci maddesi, Cumhurbaşkanlığına ait yetkileri aynı zamanda devlet başkanlığı görevini üstlenmiş olan Millî Güvenlik Konseyi Başkanına vermiştir. Anayasa Düzeni Hakkında Kanunda yürütmenin diğer kanadı olan Bakanlar Kurulu hakkında bir hüküm yoktur. Ancak bu dönemde, Bülent Ulusu başkanlığında sivillerden oluşan bir Bakanlar Kurulu kurulmuştur. Bakanlar Kurulunun programı Millî Güvenlik Konseyince görüşülerek 30 Eylül 1980’de Hükûmete güven verilmiştir.

Yargı.- Anayasa Düzeni Hakkında Kanun yargı organına dokunmamıştır. Bu dönemde normal mahkemeler, Danıştay ve Anayasa Mahkemesi varlıklarını sürdürmüşlerdir. Ancak Anayasa Düzeni Hakkında Kanunun yargısal denetim konusunda getirdiği önemli sınırlamalar vardır. Bir kere, yukarıda belirtildiği gibi, Millî Güvenlik Konseyince yayımlanacak olan kanunların Anayasaya aykırılığı iddiası ileri sürülememektedir. O halde Anayasa Mahkemesi bunların dışında kalan konularda çalışabilecektir. Diğer yandan, Danıştayın denetimi alanı da çok kısıtlanmıştır. Millî Güvenlik Konseyi bildiri ve kararlarına, Bakanlar Kurulu kararnamelerinin ve üçlü kararnamelerin yürütülmesinin durdurulması ve iptali istemi ile dava açılamamaktadır (m.5). Keza, Kanunun 5’inci maddesinde ayrıca “12 Eylül 1980 tarihinden sonra, Bakanlarca ve Bakanların yetki verdiği görevlilerce kamu personeli hakkında uygulanan ve uygulanacak olan işlemlerin ve alınan kararların yürütülmesinin durdurulması istemi ileri sürülemez” hükmü getirilmiştir.

1961 Anayasasının Durumu.- Bu Kanunun 1’inci maddesi aynen şöyledir:

“9 Temmuz 1961 tarihli ve 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile değişiklikleri, aşağıdaki maddelerde belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere, yeni bir Anayasa kabul edilip yürürlüğe girinceye kadar yürürlüktedir”.

Görüldüğü gibi Millî Güvenlik Konseyi 1961 Anayasasını toptan ilga etmemiştir. Aşağıda göreceğimiz yasama ve yürütme yetkisinin kullanılmasına ilişkin bazı hükümlerini değiştirmiştir. 1961 Anayasasının geri kalan hükümlerinin yürürlükte olduğu sonucuna ulaşabiliriz. Ancak, 1961 Anayasasının yürürlükte kalan hükümlerinin “anayasal değerlerini” yitirdiklerini kabul etmek gerekir. Buna anayasa hukukunun genel teorisinde “devrimlerin etkisiyle anayasasızlaştırma (déconstitutionnalisation par l’effet des révolutions)” denmektedir[2]. Bu teoriye göre, anayasanın siyasî nitelikte olmayan, hukukî, cezaî, idarî, malî nitelikteki hükümleri olağan yasalar gibi devrimlerden etkilenmezler. Diğer bir anlatımla bu hükümler, devrimden sonra açık ya da kapalı bir şekilde ilga edilmedikçe yürürlükte kalırlar. Ancak devrimle birlikte bu hükümler, anayasal değerlerini yitirirler; olağan bir yasa hükmü haline dönüşürler. Yani, bunlar için artık “anayasanın üstünlüğü” ilkesi geçerli değildir. Olağan yasa koyucu bu hükümleri istediği gibi değiştirebilir. Özetle devrim bu hükümleri ilga etmemiş; ama bu hükümleri anayasa hükmü olmaktan çıkarmış, teknik terimi ile anayasasızlaştırmıştır.

Bu hususu, bizzat 2324 sayılı Kanunun 3’üncü maddesi de teyit etmektedir:

“Millî Güvenlik Konseyince kabul edilerek yayımlanan bildiri ve karar hükümleri ile yayımlanacak olan kanunların Anayasaya aykırılığı iddiası ileri sürülemez”.

Yani 1961 Anayasasının yürürlükte kalan hükümleri, “anayasanın üstünlüğü” ilkesinden yararlanamamaktadır.

Keza, aynı Kanunun 6’ncı maddesi bu konuda daha da açıklık getirmektedir:

“Millî Güvenlik Konseyi bildiri ve kararlarında yer alan ve alacak olan hükümlerle Konseyce kabul edilerek yayımlanan ve yayımlanacak olan kanunların 9 Temmuz 1961 tarihli ve 334 sayılı Anayasa hükümlerine uymayanları Anayasa değişikliği olarak, kanunlara uymayanları da kanun değişikliği olarak yayımlandıkları tarihte yürürlüğe girer”.

Demek ki, Millî Güvenlik Konseyi sadece bu konuda değil, sonraki işlemlerinde de 1961 Anayasasının yürürlükte kalan hükümlerini değiştirebileceğini kabul etmektedir. Bu hüküm, Millî Güvenlik Konseyinin aslî kurucu iktidar yetkilerini üstlenmiş bir organ olduğu anlamına gelmektedir.

III. Kurucu Meclis Hakkında Kanun

29 Haziran 1981 tarih ve 2485 sayılı “Kurucu Meclis Hakkında Kanun”[3] ile yeni bir anayasa hazırlamakla görevli bir Kurucu Meclis kurulmuştur.

Kurucu Meclisin Görevleri.- Kurucu Meclisinin görevleri, 29 Haziran 1981 tarih ve 2485 sayılı Kurucu Meclis Hakkında Kanunun 2’nci maddesinde sayılmıştır. En önemli görevi yeni anayasayı hazırlamaktır. Bundan başka, Siyasî Partiler Kanunu, Seçim Kanununu hazırlamak da Kurucu Meclisin görevleri arasındadır. Keza, “Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulup fiilen göreve başlayıncaya kadar, kanun koyma, değiştirme ve kaldırma suretiyle yasama görevlerini yerine getirmek” de yine Kurucu Meclisin görevidir.

Kuruluşu.- Kurucu Meclis, Millî Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisinden oluşmaktadır (m.1).

Millî Güvenlik Konseyinin kimlerden oluştuğunu yukarıda gördük.

Danışma Meclisi ise 160 üyeden oluşmaktadır. Bu üyelerden 40’ı doğrudan doğruya Millî Güvenlik Konseyince seçilmektedir. 120’si ise, her ilin valisi tarafından tespit ve teklif ettiği adaylar arasından Millî Güvenlik Konseyince seçilmektedir (m.3). Görüldüğü gibi, Danışma Meclisi üyeleri, halk tarafından seçilmiş değil, doğrudan ve dolaylı olarak Millî Güvenlik Konseyi tarafından “atanmış” kişilerden oluşmuştur. Danışma Meclisine üye seçilebilmek için otuz yaşını bitirmiş olmak, yüksek öğrenim yapmış olmak ve 11 Eylül 1980 tarihinde herhangi bir siyasî partinin üyesi olmamak gibi şartlar aranmıştır (m.4).

Kurucu Meclisin bu iki kanadı arasında asıl yetkili olan Millî Güvenlik Konseyidir. Zira son söz Millî Güvenlik Konseyine aittir. Kurucu Meclis Hakkında Kanunun 25’inci maddesine göre, Millî Güvenlik Konseyi, Danışma Meclisinden gelen kanun tasarı ve tekliflerini aynen veya değiştirerek kabul veya reddedebilir. Millî Güvenlik Konseyinin kabul ettiği metin Resmî Gazetede yayımlanmak suretiyle kanunlaşır”. Keza, anayasa metnini hazırlamada da son söz Millî Güvenlik Konseyine aittir. Kanunun 26’ncı maddesine göre, Danışma Meclisince kabul edilen Anayasa metni Millî Güvenlik Konseyince aynen veya değiştirilerek kabul edilebilir.

Anayasanın hazırlanması ve kabul edilmesi süreci şu şekilde olmuştur:

Danışma Meclisi ilk önce kendi üyeleri arasından 15 üyeden oluşan bir “Anayasa Komisyonu ” seçti. Bu Komisyon 23 Kasım 1981 tarihinde çalışmaya başladı ve hazırladığı Anayasa taslağını 17 Temmuz 1982 tarihinde Danışma Meclisine sundu. Danışma Meclisi görüşmelerden sonra taslağı 23 Eylül 1982 tarihinde kabul etti. Tasarı 18 Ekim 1982 tarihinde Milli Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilerek, halkoyuna sunulmak üzere 20 Ekim 1982 tarih ve 17844 sayılı Resmî Gazetede yayımlandı. Tasarı 7 Kasım 1982 Pazar günü yapılan halkoylaması sonucu, % 8,63 oranında “hayır” oyuna karşılık % 91.37 oranında “evet” oyu ile kabul edilmiştir. Bu şekilde halk tarafından kabul edilen Anayasa, 2709 sayılı Kanun olarak 9 Kasım 1982 tarih ve 17863 mükerrer sayılı Resmî Gazetede yayımlanmıştır.

6 Kasım 1983’te milletvekili genel seçimleri yapılmış, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanı da 6 Aralık 1983’te oluşmuştur. Bu tarihte, Anayasanın 177’nci maddesi gereğince, Millî Güvenlik Konseyinin ve Danışma Meclisinin hukukî varlıkları sona ermiştir.

IV. 1961 ve 1982 Anayasalarının Hazırlanışları Bakımından Karşılaştırılması

Türk anayasa hukuku kitaplarında yapılış süreçleri itibarıyla 1961 Anayasası ile 1982 Anayasasını karşılaştırmak adet olmuştur[4].

A. Benzerlikleri

Ergun Özbudun’u izleyerek bu iki Anayasanın hazırlanması konusunda benzerlikleri şu şekilde saptayabiliriz[5]:

1. Her iki Anayasa da askerî müdahaleler sonucu hazırlanmıştır.

2. Her iki Anayasa da, bir kısmı askerî müdahaleyi yapan bir kuruldan (Millî Birlik Kurulu ve Millî Güvenlik Konseyi), diğer kısmı ise sivillerden (Temsilciler Meclisi ve Danışma Meclisi) oluşan Kurucu Meclisler tarafından yapılmıştır.

3. Her iki Anayasanın hazırlanmasında da Kurucu Meclisin sivil kanadı (Temsilciler Meclisi ve Danışma Meclisi) seçimle oluşmamıştır.

4. Her iki durumda da, Kurucu Meclis tarafından hazırlanan Anayasa, halk oyuna sunulmak suretiyle kesinleşmiştir.

5. Her iki durumda da sivil kanadın (Temsilciler Meclisi ve Danışma Meclisi) Bakanlar Kurulunun kurulması ve düşürülmesine ilişkin yetkileri yoktur.

B. Farkları

Yine Ergun Özbudun’u  izleyerek bu iki Anayasanın hazırlanmasındaki farkları ise şu şekilde sayabiliriz[6].

1. 1961 Temsilciler Meclisi, 1982 Danışma Meclisine oranla daha temsili niteliktedir.

2. Temsilciler Meclisinde kapatılan Demokrat Parti dışındaki iki parti (CHP ve CKMP) Anayasanın hazırlanmasına katılmışlardır. Oysa 1982 Anayasasının hazırlanmasına hiçbir siyasal parti katılmamıştır. Zira, Danışma Meclisine üye olmanın bir koşulu 11 Eylül 1980 tarihinde herhangi bir siyasî partinin üyesi olmamaktır.

3. 1961 Anayasasında halkoylamasına sunulan metnin kabul edilmemesi durumunda ne yapılacağı belirtilmişti. Bu durumda yeni Temsilciler Meclisi seçilecek, Anayasa hazırlama çalışmalarına tekrar başlanacaktı. 1982 Anayasasının hazırlanması sisteminde ise, halkoylamasına sunulan Anayasanın reddi halinde ne olacağı belirtilmemiştir. Bu nedenle tasarı reddedildiğinde askerî idarenin bir süre daha sürme düşüncesinin akla geldiğine işaret edilmiştir[7].

4. 1961 halkoylamasında Demokrat Parti dışında siyasal partiler kamuoyu oluşturulmasında aktif rol oynamışlardır. Oysa 1982 Anayasasının oylanmasında siyasal partilerin bir rolü olmamıştır.

5. 1961 halkoylamasının aksine, 1982 halkoylamasında Anayasanın kabulü, Cumhurbaşkanının seçimiyle birleştirilmiştir. 1982 Anayasasının geçici birinci maddesine göre “Anayasanın, halkoylaması sonucu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası olarak kabul edildiğinin usûlünce ilânı ile birlikte, halkoylaması tarihindeki Millî Güvenlik Konseyi Başkanı ve Devlet Başkanı, Cumhurbaşkanı sıfatını kazanarak, yedi yıllık bir dönem için, Anayasa ile Cumhurbaşkanına tanınan görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır”.

V. 1982 Anayasasının Başlıca Özellikleri[8]

Burada son olarak 1982 Anayasasının başlıca özelliklerine kısaca değinmek uygun olacaktır.

1. Kazuistik Yöntem.- 1982 Anayasası, devletin temel kuruluşunu ve temel hakları ana hatlarıyla belirleyen bir “çerçeve anayasa” değil, her şeyi her ayrıntısına kadar düzenlemek isteyen bir “düzenleyici anayasa” dır[9]. Diğer bir ifadeyle “kazuistik yöntem” ile hazırlanmış bir anayasadır[10]. 1961 Anayasası 1982 Anayasasına oranla daha kısa, daha az kazuistik olsa da, aynı husus 1961 Anayasası için de genel olarak söylenebilir. Ergun Özbudun’a göre, bunun nedeni, “her siyasal ve sosyal soruna mutlaka hukukî bir çözüm bulma eğiliminde olan Türk siyasal kültürünün ‘kanuncu’ (legalistic) niteliğinde” bulunmaktadır[11]. Profesör Özbudun’un haklı olarak gözlemlediği gibi, anayasaların aşırı düzenleyici hazırlanmasının bazı sakıncaları olabilir. Genel ilkelerle yetinmeyip, ayrıntılara kadar inen bir anayasa, değişen ihtiyaçlara uyum sağlayamaz. Bu durumda anayasa değişikliği yapmak gerekir. Ancak, anayasa değişikliği nitelikli çoğunluk gerektirdiğinden yapılması zordur. Bu durumda ise, gündemi anayasa tartışmaları işgal eder. Bu da siyasal sistemin istikrarını bozabilir[12].

2. Katılık.- 1982 Anayasası, değiştirilmesi adî kanunlardan daha zor usullere bağlı olan, “katı” veya “sert” bir anayasadır. Anayasanın değiştirilmesi usûlünü aşağıda ayrı bir bölüm halinde inceleyeceğiz. Ancak hemen not edebiliriz ki, 1982 Anayasası, 1961 Anayasasına oranla daha katı bir Anayasadır. Bir kere, 1982 Anayasasında değiştirilmesi yasak olan hükümlerin sayısı artırılmıştır. İkinci olarak, anayasa değişikliği sürecine 1961 Anayasasında mevcut olmayan bir “onay” safhası eklenmiştir. Cumhurbaşkanı onaylamadığı Anayasa değişikliğini halkoylamasına sunabilmektedir[13].

3. Geçiş Dönemi.- 1982 Anayasası bir geçiş dönemi öngörmüştür. Bu “geçiş dönemi ” Anayasanın altıncı kısmında yer alan geçici hükümlerinde düzenlenmiştir. Anayasanın genel sisteminden ayrılan bu hükümler özetle şöyledir: İlk Cumhurbaşkanının Anayasanın halkoylaması sonucu kabul edilmesiyle birlikte seçilmesi (geçici m.1); Millî Güvenlik Konseyinin altı yıllık bir süre için Cumhurbaşkanlığı Konseyi haline dönüşmesi (geçici m.2); altı yıllık bir süre için Cumhurbaşkanının anayasa değişikliklerini bir defa daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermesi durumunda aynı değişikliğin kabul edilebilmesi için dörtte üç çoğunluğunun oyunun gerekmesi (geçici m.9); 12 Eylül öncesi siyasal partilerin bazı yöneticileri ve parlâmenterleri hakkında beş ve on yıllık olmak üzere siyasal faaliyet yasağı getirilmesi (geçici m.4). Bu son madde 6 Eylül 1987 tarihli halkoylaması ile kaldırılmıştır[14].

4. Güçlü Yürütme.- Dünyadaki genel eğilime[15] uygun olarak 1982 Anayasası devlet yapısı içinde yürütme organını güçlendirmiştir[16]. 1982 Anayasası bu güçlendirmeyi, bir yandan Cumhurbaşkanının yetkilerini artırarak, diğer yandan da, Bakanlar Kurulu içinde de Başbakana üstün konum vererek sağlamaya çalışmıştır[17]. Anayasanın Cumhurbaşkanına ne gibi yetkiler verdiğini ve Başbakanın konumunu nasıl güçlendirdiğini aşağıda Cumhurbaşkanını ve Başbakan incelediğimiz bölümlerde göreceğiz.

5. Tıkanıklıkları Giderici Çözüm Yolları [18].- 1982 Anayasası siyasal sitemde ortaya çıkan tıkanıklıkları giderici çözüm yolları öngörmüştür. Bu yollar şunlardır:

a) Cumhurbaşkanına belli şartlarda Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimlerini yenileme yetkisi verilmiştir (m.116). Bu yolla, belli süre içinde hükûmetin kurulamamış olması nedeniyle ortaya çıkan kriz çözülebilecektir. 1961 Anayasasında benzer bir hüküm olsaydı, 1970’li yıllarda ortaya çıkan birçok hükûmet krizi çözülebilecekti[19].

b) 1961 Anayasası döneminde Cumhurbaşkanı seçiminde tıkanıklar ortaya çıkmıştır. 1980’de Cumhurbaşkanı altı ay boyunca seçilememişti. Cumhurbaşkanının seçiminde tıkanıklığı önleyici 102’nci maddede şu hüküm getirilmiştir: “Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir... En az üçer gün ara ile yapılacak oylamaların ilk ikisinde üye tamsayısının üçte iki çoğunluk oyu sağlanamazsa üçüncü oylamaya geçilir, üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğunu sağlayan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur. Bu oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü oylamada en çok oy almış bulunan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır. Bu oylamada da üye tamsayısının salt çoğunluğu ile Cumhurbaşkanı seçilemediği takdirde derhal Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir”. Bu hüküm sayesinde, 1961 Anayasası döneminde görüldüğü gibi Cumhurbaşkanının seçilememesi şeklinde bir tıkanıklığın ortaya çıkması mümkün değildir.

c) Aynı şekilde 1961 Anayasası döneminde tıkanmalara yol açan Meclis Başkanlığı seçimlerinde de üye tamsayısının salt çoğunluğu şartından vazgeçilmiş ve şu çözüm getirilmiştir: “Başkan seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tam sayısının üçte iki ve üçüncü oylamada da üye tam sayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Başkan seçilmiş olur. Başkan seçimi aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, on gün içinde tamamlanır” (m.94/4).

d) 1982 Anayasası Cumhuriyet Senatosunu kaldırarak tek meclis sistemini benimsemiştir. Bu da kanun çıkarma sürecini kısaltmıştır[20].

e) 1961 Anayasasına göre Meclislerin toplantı yetersayısı üye tamsayısının salt çoğunluğuydu (m.86). 1961 Anayasası döneminde bu hüküm nedeniyle, Meclislerin çalışmalarını zaman zaman mümkün olmamıştır[21]. Bu tıkanmaya karşı 1982 Anayasası toplantı yeter sayısını üye tamsayısının üçte birine düşürmüştür.

f) 1982 Anayasası, siyasî partilerin Mecliste grup kurmaları için gerekli milletvekili sayısını 10’dan 20’ye çıkararak, grupların Meclis çalışmalarını engelleyici şekilde kullanma ihtimallerini azaltmıştır[22].

Parlâmenter sistemdeki tıkanmaları önleme amacını güden bu tür kurum ve kurallar Anayasa hukuku literatüründe “rasyonelleştirilmiş parlâmentarizm” olarak adlandırılmaktadır[23]. Ergun Özbudun’un işaret ettiği gibi, bu anlamda 1982 Anayasasının “rasyonelleştirilmiş parlâmentarizm” yönünde bir eğilim gösterdiği kabul edilebilir[24].

6. Daha Az Katılmacı Demokrasi  Modeli.- 1982 Anayasası, 1961 Anayasasına oranla daha az “katılmacı” bir demokrasi modelini benimsemiştir[25]. 1982 Anayasası, belli ölçüde bir depolitizasyonu, yani siyasetten uzaklaşmayı amaçlamıştır[26]. Ergun Özbudun’un tespitlerine göre, “siyasal faaliyetin sadece siyasal partiler ve seçilmiş devlet organları eliyle yürütülmesi suretiyle, üke düzeyinde belli ölçüde bir depolitizasyon sağlanması isteği, Anayasanın ilk şeklinde mevcut çeşitli hükümlere yansımıştır. Bunlar şöyle özetlenebilir”[27]:

a) “Siyasî partiler yurt dışında teşkilâtlanıp faaliyette bulunamaz, kadın kolu, gençlik kolu ve benzeri şekilde ayrıcalık yaratan yan kuruluşlar meydana getiremez, vakıf kuramazlar” (m.68/6). Bu hüküm 23.7.1995 tarih ve 4121 sayılı Kanunla değiştirilen 68’inci maddenin yeni şeklinde bulunmamaktadır.

b) “Siyasî partiler, kendi siyasetlerini yürütmek ve güçlendirmek amacıyla dernekler, sendikalar, vakıflar, kooperatifler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve bunların üst kuruluşları ile siyasî ilişki ve işbirliği içinde bulunamazlar. Bunlardan maddî yardım alamazlar” (m.69/2). Bu hüküm 23.7.1995 tarih ve 4121 sayılı Kanunla değiştirilen 69’uncu maddenin yeni şeklinde bulunmamaktadır.

c) “Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz” (m.54/7).

d) “Dernekler..., siyasî amaç güdemezler, siyasî faaliyette bulunamazlar, siyasî partilerden destek göremez ve onlara destek olamazlar, sendikalarla, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve vakıflarla bu amaçla ortak hareket edemezler”. Bu hüküm 23.7.1995 tarih ve 4121 sayılı Kanunla değiştirilen 33’üncü maddenin yeni şeklinde bulunmamaktadır.

e) “Dernekler, vakıflar, sendikalar ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları kendi konu ve amaçları dışında toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyemezler” (m.34/son).

g) “Meslek kuruluşları, kuruluş amaçları dışında faaliyet gösteremezler; siyasetle uğraşamazlar, siyasî partiler, sendikalar ve derneklerle ortak hareket edemezler. Siyasî partiler, sendikalar ve sendika üst kuruluşları; meslek kuruluşları ve üst kuruluşları organlarının seçimlerinde aday gösteremezler ve belirli adayların leh veya aleyhlerinde faaliyette bulunamazlar ve propaganda yapamazlar” (m.135/3,4). Bu hüküm 23.7.1995 tarih ve 4121 sayılı Kanunla değiştirilen 135’inci maddenin yeni şeklinde bulunmamaktadır.

* * *

Anayasanın Resmî Kaynakları ve Değişiklikleri

7 Kasım 1982 tarih ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası Resmî Gazetenin 9 Kasım 1982 tarih 17863 numaralı mükerrer sayısında yayımlanmıştır. (Düstur, Tertip 5, Cilt 22, s.3).

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 23.9.1982 tarihinde Danışma Meclisi tarafından ve 18 Ekim 1982 tarihinde Millî Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilmiş, halkoyuna sunulmak üzere 20 Ekim 1982 tarih ve 17844 sayılı Resmî Gazetede yayımlanmış, 7 Kasım 1982 Pazar günü yapılan halkoylaması sonucu % 91.17 oranında kabul oyu ile kabul edilmiş, bu kez tekrar 2709 sayılı Kanun olarak 9 Kasım 1982 tarih ve 17863 mükerrer sayılı Resmî Gazetede yayımlanmıştır.

1982 Anayasasında şimdiye kadar beş değişiklik yapılmıştır:

Birinci Değişiklik: 17 Mayıs 1987 tarih ve 3361 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 18 Mayıs 1987, Sayı 19644 Mükerrer).

İkinci Değişiklik: 8 Temmuz 1993 tarih ve 3913 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 10 Temmuz 1993, Sayı 21633).

Üçüncü Değişiklik: 23 Temmuz 1995 tarih ve 4121 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 26 Temmuz 1995, Sayı 22355).

Dördüncü Değişiklik: 18 Haziran 1999 tarih ve 4388 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 18 Haziran 1999, Sayı 23729 Mükerrer)

Beşinci Değişiklik: 13 Ağustos 1999 tarih ve 4446 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 14 Ağustos 1999, Sayı 23786).

 

* * *

Şimdiye kadar Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi anayasal gelişmelerimizi gördük. Bundan sonra ise 1982 Anayasasının hükümlerini göreceğiz. İzleyen bölümde, 1982 Anayasasının temel ilkelerini, sonraki bölümde de 1982 Anayasasının kurduğu temel hak ve hürriyetler sistemini inceleyeceğiz.  


 

[1].   Düstur, Tertip 5, Cilt 19, s.106; Resmî Gazete, 28 Ekim 1980, Sayı 17145; Kili ve Gözübüyük, op. cit., s.233-234.

[2].   Bu kavram için bkz. Kemal Gözler, Kurucu İktidar, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 1998, s.70.

[3].   Düstur, Tertip 5, Cilt 20, s.316; Resmî Gazete, 30 Haziran 1981, Sayı 17386 Mükerrer; Kili ve Gözübüyük, op. cit., s.237-245.

[4].   Örneğin Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.30-31; Soysal, op. cit., s.97-103; Sabuncu, Anayasaya Giriş, op. cit., s.5-10. Genel olarak bu iki Anayasanın karşılaştırılması konusunda da bakınız: Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.31-287; Tanör, İki-Anayasa, op. cit., s.95-176.

[5].   Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.30-31; Özbudun, Demokrasiye Geçiş Sürecinde Anayasa Yapımı, op. cit., s.60.

[6].   Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.30-31; Özbudun, Demokrasiye Geçiş Sürecinde Anayasa Yapımı, op. cit., s.60-70..

[7].   Tanör, İki-Anayasa, op. cit., s.105; Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.32; Sabuncu, op. cit., s.6;

[8].   Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op.cit., s.35-44; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.31-44; Soysal, Anayasanın Anlamı, 110-117.

[9].   Gözübüyük, Anayasa Hukuku, op. cit., s.147; Rumpf, op. cit., s.44.

[10]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.35; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.32; Gören, op. cit., s.68;

[11]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op.cit., s.36.

[12]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op.cit., s.36. Kazuistik yöntemin doğurabileceği sakınca örnekleri için bkz. Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.32-33.

[13]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.36-37; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.39-41.

[14]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.37-38; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.33-37.

[15]. Yürütme organının güçlendirilmesi eğilimi hakkında bkz. Burhan Kuzu, Anayasa Hukukumuzda Düzenleyici İşlem Yapma Yetkisi ve Güçlendirilmesi Eğilimi, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1987, s.84-139.

[16]. Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.41; Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.39.

[17]. Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.41-42.

[18]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.40-42; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.42-44.

[19]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.40; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.43-44.

[20]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.42; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.42.

[21]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.41; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.42.

[22]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.41; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.42.

[23]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.42.

[24]. Ibid.

[25]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.43; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.37.

[26]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.43.

[27]. Ibid.

[44]. Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, op. cit., s.314.

[45]. Arsel, Türk Anayasa Hukukunun Umumî Esasları, op. cit., s.145-175; Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.17-19; Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, op. cit., s.314-338; Tanör, İki Anayasa, op. cit., s.19-28; Aldıkaçtı, Anayasa Hukukumuzun Gelişmesi..., op. cit., s.160-206; Erdoğan, Türkiye’de Anayasalar ve Siyaset, op. cit., s.94-108; Soysal, Anayasanın Anlamı, op. cit., s.54-77; Eroğul, Anatüzeye Giriş, op. cit., s.283-291; Gören, Anayasa Hukukuna Giriş, op. cit., s.39-46; Rumpf, Türk Anayasa Hukukuna Giriş, op. cit., s.28-32.

[46]. Örneğin: Arsel, Türk Anayasa Hukukunun Umumî Esasları, op. cit., s.151; Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.17; Tanör, İki Anayasa, op. cit., s.19; Erdoğan, Modern Türkiye’de Anayasalar ve Siyasî Hayat, op. cit., s.91; Soysal, Anayasanın Anlamı, op. cit., s.54-77; Eroğul, Anatazeye Giriş, op. cit., s.240-247; Gören, Anayasa Hukukuna Giriş op. cit., s.39-46; Rumpf, Türk Anayasa Hukukuna Giriş, op. cit., s.28-32.

[47]. Örneğin Arsel, Türk Anayasa Hukukunun Umumî Esasları, op. cit., s.151-152. Benzer yorumlar için bkz.: Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.17; Bülent Tanör, İki Anayasa, İstanbul, Beta Yayınları, Üçüncü Tıpkı Basım, 1994, s.19.

[48]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.17; Tanör, İki Anayasa, op. cit., s.19.

[49]. Millî Birlik Komitesi başlangıçta 38 kişi idi. 13 Kasım 1960 ta 14 üye ihraç edildi. 1961 Anayasasının kabul edilmesinden sonra Komite Başkanı Cumhurbaşkanı olmuştur. Geriye kalan 23 üyeden birinin (İrfan Baştuğ) ölmesi, birinin de (Cemal Madanoğlu) istifa etmesi sonucu 21 üye tabiî senatör olmuştur.

[50]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.22-25; Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, op. cit., 339-351; Erdoğan, Modern Türkiye’de Anayasalar ve Siyasî Hayat, op. cit., s.101-119.

[51]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.23.

[52]. Ibid.

[53]. Erdoğan, Modern Türkiye’de Anayasalar ve Siyasal Hayat, op. cit., s.101.

[54]. Ibid.

[55]. Serap Yazıcı, Türkiye’de Askeri Müdahalelerin Anayasal Etkileri, Ankara, Yetkin Yayınları, 1997, s.101-134.

[56]. Resmî Gazete, 22.9.1971-13964

[57]. Resmî Gazete, 20.3.1973-14482

[58]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.24; Tanör, İki Anayasa, op. cit., s.54-60;

[59]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.24.

[60]. Ibid.

[61]. Bu konuda iki seminer ile bir anayasa önerisini zikretmek gerekir:

a) Tercüman Semineri .- Tercüman Gazetesi tarafından düzenlenen 19 Nisan 1980 tarihli “Siyasî Rejimin İşler Hale Getirilmesi, Anayasa ve Seçim Sistemimiz” konulu Seminer (Anayasa ve Seçim Sistemi Semineri (Tarabya, 19 Nisan 1980), İstanbul, Tercüman Gazetesi Yayınları, 1980; Tercüman Gazetesi, 23-27 Nisan 1980. Tercüman Seminerinde ileri sürülen fikirlerin özeti için bkz.: Tanör, İki Anayasa: 1961-1982, op. cit., s.67-69; Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.12-15. Bu seminerde tebliğ sunan ve tartışmalara katılanlar: Orhan Aldıkaçtı, Yaşar Karayalçın, Turan Feyzioğlu, Aydın Yalçın, Feridun Ergin, Mükbil Özyörük, Fethi Çelikbaş, İsmet Giritli, Cihat Baban, vb. Yaşar Karayalçın’ın  tebliği şu kitapta da yer almaktadır: Yaşar Karayalçın, Meseleler ve Görüşler, Ankara, Sevinç Matbaası, 1983, Cilt III, s.178-198.

      b) İstanbul Barosu-İÜSBF Semineri.- İstanbul Barosu ve İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi tarafından düzenlenen 10 Mayıs 1980 tarihli “Demokratik Anayasal Düzenin İşlerliği, Anayasal Hak ve Özgürlüklerin Yaşama Geçirilmesi Semineri” (Bu tebliğler şu kitapta yayınlanmıştır: İstanbul Barosu, Demokratik Anayasal Düzenin İşlerliği: Anayasal Hak ve Özgürlüklerin Yaşama Geçirilmesi Semineri, İstanbul, İstanbul Barosu Yayınları, 1980. Bu seminere katılan veya tebliğ sunanlar: Tarık Zafer Tunaya, Orhan Apaydın, Lütfi Duran, Bahri Savcı, Murat Sarıca, Suphi Karaman, Aslan Başer Kafaoğlu, Uğur Mumcu, Server Tanilli, Edip Çelik, Aydın Aybay.

c) Kafaoğlu-Kırca Önerisi .- Adnan Başer Kafaoğlu ve Coşkun Kırca, “Rejim ve Anayasamızda Reform Önerisi”, Yeni Forum, Cilt 1, Sayı 17, 15 Mayıs 1980. Kafoğlu ve Kırca’nın önerilerinin bir özeti için bkz. Tanör, İki Anayasa: 1961-1982, op. cit., s.69-73.

Yukarıdaki iki seminer ve bir anayasa önerisi için şu derlemeye bkz. Osman Balcıgil (der.), İki Seminer ve Bir Anayasa Önerisinde Tartışılan Anayasa, İstanbul, Birikim Yayınları, 1982.

[62]. Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.25.

 

 

 

 

 
 
İçindekiler

 

 

Bölüm 1
osmanlı anayasal Gelİşmelerİ

I. Sened-i İttifak (1808)............................................................................................................... 3

1. Hazırlanışı.......................................................................................................................... 3

2. Hükümleri.......................................................................................................................... 4

3. Getirdikleri......................................................................................................................... 6

4. Değeri................................................................................................................................. 8

5. Sened-i İttifakın Hukukî Biçimi....................................................................................... 10

6. Sened-i İttifakın Anayasal Niteliği................................................................................... 11

II. Tanzimat Fermanı: Gülhane Hattı Hümayunu (1839)......................................................... 12

1. Hükümleri........................................................................................................................ 12

2. Temel Haklar Beyannamesi............................................................................................. 16

3. Anayasacılık Özelliği....................................................................................................... 16

4. Hukukî Biçimi.................................................................................................................. 17

5. Anayasal Niteliği............................................................................................................. 17

6. Tanzimat Fermanının Müeyyidesi.................................................................................. 18

III. Islahat Fermanı (1856)........................................................................................................ 19

1. Hazırlanışı........................................................................................................................ 19

2. Hükümleri........................................................................................................................ 20

3. Hukukî Biçimi.................................................................................................................. 22

4. Anayasal Niteliği............................................................................................................. 22

IV. Kanun-u Esasî (1876)......................................................................................................... 23

A. Hazırlanışı....................................................................................................................... 23

B. Anayasal Niteliği............................................................................................................. 24

C. Temel İlkeleri.................................................................................................................. 26

D. Temel Hak ve Özgürlükler.............................................................................................. 26

E. Devletin Temel Organları................................................................................................ 28

1. Yasama Organı: Meclis-i Umumî............................................................................... 29

2. Yürütme Organı.......................................................................................................... 31

a) Padişah.................................................................................................................. 31

b) Heyet-i Vükelâ...................................................................................................... 34

3. Yargı Organı................................................................................................................ 34

F. Kanun-u Esasînin Üstünlüğü ve Değiştirilmesi............................................................... 35

G. Kanun-u Esasînin Değeri................................................................................................ 36

H. Uygulama........................................................................................................................ 36

V. 1909 Kanun-u Esasî Değişiklikleri (İkinci Meşrutiyet)....................................................... 36

A. Olaylar............................................................................................................................ 37

B. Temel Hak ve Özgürlükler ile ilgili değişiklikler.............................................................. 38

C. Devletin Temel Organları................................................................................................ 39

1. Yasamayla İlgili Değişiklikler..................................................................................... 39

2. Yürütmeyle İlgili Değişiklikler.................................................................................... 39

3. Yargı........................................................................................................................... 40

D. 1909 Değişikliklerinin Değerlendirilmesi........................................................................ 41

1876 Kanun-u Esasîsinde Yapılan Değişiklikler.................................................................. 41

Osmanlı Anayasal Gelişmeleri Hakkında Bir Genel Değerlendirme......................................... 42

 

Bölüm 2
1921 Teşkİlât-ı Esasîye Kanunu

1. Olaylar.................................................................................................................................. 45

2. Hazırlanışı............................................................................................................................. 46

3. Hukukî Niteliği...................................................................................................................... 47

4. 1876 Kanun-u Esasîsinin Yürürlüğü Sorunu......................................................................... 48

5. 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanununun Üstünlüğü ve Katılığı Sorunu...................................... 48

6. “Türk Devleti” mi, “Türkiye Devleti” mi?........................................................................... 49

7. Millî Egemenlik İlkesi........................................................................................................... 50

8. Hükûmet Sistemi: Meclis Hükûmeti..................................................................................... 50

9. Devlet Başkanlığının Yokluğu............................................................................................... 51

10. İcra Vekilleri Heyetinin Meclis Tarafından Seçilmesi......................................................... 52

11. Milletlerarası Andlaşma Yapma Yetkisi............................................................................. 52

12. Yargı Organının Durumu..................................................................................................... 52

13. Yerinden Yönetim............................................................................................................... 52

14. Saltanatın Kaldırılması........................................................................................................ 53

15. Birinci Meclisin Sonu.......................................................................................................... 54

16. Cumhuriyetin İlânı.............................................................................................................. 55

17. Hilâfetin Kaldırılması.......................................................................................................... 55

 

Bölüm 3
1924 Teşkİlât-ı Esasîye Kanunu

1. Hazırlanışı............................................................................................................................. 57

2. Anayasanın Üstünlüğü.......................................................................................................... 58

3. Anayasanın Katılığı............................................................................................................... 61

4. 1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanununun Anayasal Niteliği........................................................ 62

5. Genel Hükümler.................................................................................................................... 62

6. Yasama.................................................................................................................................. 63

7. Yürütme................................................................................................................................ 64

8. Hükûmet Sistemi: Kuvvetler Birliği ve Görevler Ayrılığı Sistemi........................................ 65

9. Yargı...................................................................................................................................... 66

10. Temel Hak ve Hürriyetler................................................................................................... 68

11. Çok Partili Döneme Geçiş................................................................................................... 71

12. 1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanununun Demokrasi Anlayışı.................................................. 71

13. “1945 Anayasası”............................................................................................................... 72

1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanununda Yapılan Değişiklikler....................................................... 74

 

Bölüm 4
1961 Anayasası

A. 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi............................................................................................ 77

B. Yeni Anayasanın Hazırlanması............................................................................................ 82

C. 1961 Anayasasının İçeriği.................................................................................................... 84

1. Genel Esaslar................................................................................................................... 84

2. Temel Hak ve Özgürlükler............................................................................................... 86

3. Yasama............................................................................................................................. 86

4. Yürütme........................................................................................................................... 87

5. Yargı................................................................................................................................. 88

D. 1961 Anayasasının Uygulanması......................................................................................... 89

1. 12 Mart Muhtırası ve 1971-1973 Anayasa Değişiklikleri............................................... 89

2. 1961 Anayasasının Yıkılışı.............................................................................................. 91

1961 Anayasasında yapılan Değişikliklerinin Listesi.......................................................... 92

 

Bölüm 5
1982 Anayasasının Hazırlanması

I. 12 Eylül Askerî Müdahalesi.................................................................................................. 93

II. Anayasa Düzeni Hakkında Kanun....................................................................................... 94

III. Kurucu Meclis Hakkında Kanun........................................................................................ 96

IV. 1961 ve 1982 Anayasalarının Hazırlanışları Bakımından Karşılaştırılması........................ 97

A. Benzerlikleri.................................................................................................................... 97

B. Farkları............................................................................................................................ 98

V. 1982 Anayasasının Başlıca Özellikleri................................................................................. 99

Anayasanın Resmî Kaynakları ve Değişiklikleri..................................................................... 103

 

Bölüm 6
Temel İlkeler

I. Cumhuriyetçilik İlkesi......................................................................................................... 105

A. Cumhuriyet Nedir?....................................................................................................... 106

1. Dar Anlamda Tanım: Cumhuriyet Monarşinin Tersidir.......................................... 107

2. Geniş Anlamda Tanım: “Cumhuriyet = Demokrasi”............................................... 108

3. Hangi Anlayış Doğru: Ampirik Veriler.................................................................... 109

B. Türkiye’de Cumhuriyet Anlayışı................................................................................. 110

1. Türk Anayasa Hukuku Doktrininin Cumhuriyet Anlayışı...................................... 110

2. Türk Anayasa Mahkemesinin Cumhuriyet Anlayışı............................................... 114

Sonuç................................................................................................................................. 115

II. Üniter Devlet İlkesi............................................................................................................ 115

A. Genel Olarak Üniter Devlet.......................................................................................... 116

B. Türkiye Devletinin Üniter Niteliği................................................................................ 117

1. Ülkenin Bölünmez Bütünlüğü.................................................................................. 117

2. Milletin Bölünmez Bütünlüğü.................................................................................. 118

III. İnsan Haklarına Saygılı Devlet İlkesi................................................................................ 119

A. “İnsan Hakları” Terimi................................................................................................. 119

B. “Saygılı” Terimi............................................................................................................ 120

C. “İnsan Haklarına Dayalı” Terimi ile “İnsan Haklarına Saygılı” terimi Arasında
Fark Var mıdır?............................................................................................................. 121

D. İnsan Haklarına Saygı “Toplumun Huzuru, Millî Dayanışma ve Adalet” Anlayışı
ile Çerçevelendirilmiş midir?......................................................................................... 121

IV. Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet................................................................................ 123

A. Millet Kavramı............................................................................................................. 124

1. Objektif Millet Anlayışı........................................................................................... 125

2. Sübjektif Millet Anlayışı.......................................................................................... 126

B. Atatürk’ün Milliyetçilik Anlayışı Nedir?..................................................................... 127

1. Atatürk’ün Yazılarında............................................................................................. 127

2. Anayasada................................................................................................................ 128

3. Anayasa Mahkemesi Kararlarında........................................................................... 129

Hukukumuzdaki Objektif Milliyetçilik Unsurları............................................................. 130

V. Demokratik Devlet İlkesi................................................................................................... 131

A. Demokrasi Nedir?......................................................................................................... 132

1. Normatif Demokrasi Teorisi.................................................................................... 132

2. Ampirik Demokrasi Teorisi..................................................................................... 133

B. 1982 Anayasasına Göre Demokratik Devlet................................................................ 135

VI. Lâik Devlet ilkesi.............................................................................................................. 137

A. Din Hürriyeti................................................................................................................ 139

1. İnanç Hürriyeti......................................................................................................... 139

2. İbadet Hürriyeti........................................................................................................ 142

B. Din ve Devlet işlerinin Ayrılığı..................................................................................... 143

1. Devletin Resmî Bir Dini Olmamalıdır...................................................................... 143

2. Devlet Bütün Dinler Karşısında Tarafsız Olmalıdır................................................. 145

3. Devlet Bütün Din Mensuplarına Eşit Davranmalıdır............................................... 145

4. Din Kurumları ile Devlet Kurumları Birbirinden Ayrı Olmalıdır............................. 146

5. Hukuk Kuralları Din Kurallarına Uymak Zorunda Olmamalıdır.............................. 148

Lâiklik Konusunda Değerlendirmeler................................................................................. 150

1. Dünya Devletleri Anayasalarında Lâiklik İlkesi....................................................... 150

2. Lâiklik ile Demokrasi Arasında Bir İlişki Var mıdır?................................................ 152

VII. Sosyal Devlet İlkesi......................................................................................................... 154

A. Genel Olarak Sosyal Devlet Anlayışı........................................................................... 155

1. Tanım....................................................................................................................... 155

2. Tarihsel Gelişim: Jandarma Devletten Sosyal Devlete............................................. 155

3. Sosyal Devlet - Sosyalist Devlet.............................................................................. 155

4. Sosyal Devlet - Devletçilik....................................................................................... 156

5. Sosyal Devletin Hürriyet Anlayışı: “Özgürleştirme”.............................................. 156

6. Anayasa Mahkemesinin Sosyal Devlet Anlayışı..................................................... 157

B. Anayasada Ekonomik Sistem Tercihi Var mıdır?.......................................................... 158

C. Sosyal Devleti Gerçekleştirmeye Yönelik Tedbirler..................................................... 160

1. Herkese İnsan Onuruna Yaraşan Asgarî Bir Yaşam Düzeyi Sağlamaya Yönelik Tedbirler: Sosyal Haklar         160

2. Gelir ve Servet Farklılıklarının Azaltılmasına Yönelik Tedbirler.............................. 163

Değerlendirmeler................................................................................................................ 164

1. Sosyal Devlet Hakkında........................................................................................... 164

2. “Anayasal İktisat” veya “İktisat Politikası Anayasası” Hakkında.......................... 168

VIII. Hukuk Devleti................................................................................................................ 169

A. Genel Olarak Hukuk Devleti İlkesi............................................................................... 169

1. Tanım....................................................................................................................... 169

2. Tarihsel Gelişim: Polis Devleti ve Hazine Teorisi................................................... 170

3. Anayasa Mahkemesinin Hukuk Devleti Anlayışı.................................................... 171

B. Hukuk Devletinin Gerekleri.......................................................................................... 173

1. Yasama Organı Hukuka Bağlı Olmalıdır................................................................... 173

2. Yürütme Organı Hukuka Bağlı Olmalıdır................................................................. 174

3. Yargı Organı da Hukuka Bağlı Olmalıdır.................................................................. 176

Hukuk Devleti Kavramı Hakkında Değerlendirme....................................................... 178

IX. Eşitlik İlkesi...................................................................................................................... 180

A. Hukukî Niteliği............................................................................................................. 180

B. Muhatapları.................................................................................................................. 181

1. Kanunun Uygulayıcıları........................................................................................... 181

2. Kanun Koyucu......................................................................................................... 181

C. Çeşitleri......................................................................................................................... 181

1. Mutlak Eşitlik.......................................................................................................... 182

2. Nispî Eşitlik............................................................................................................. 182

D. Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Denetiminde Eşitlik İlkesi.............................. 185

1. Mutlak Eşitlik İlkesi Bakımından Denetim.............................................................. 185

2. Nispî Eşitlik İlkesi Bakımından Denetim................................................................. 185

E. “Eşitsizlik” - “Eksik Düzenleme” İlişkisi ve Anayasa Mahkemesinin Eksik
Düzenleme Nedeniyle İptal Kararı Vermemesi Gerekliliği........................................... 189

X. Başlangıçta Belirtilen Temel İlkeler.................................................................................... 193

Atatürk İlke ve İnkılâpları Üzerine Bir not....................................................................... 196

1. Atatürk İlkeleri......................................................................................................... 197

2. Atatürk İnkılâpları.................................................................................................... 200

Temel İlkeler Hakkında Genel Bir Değerlendirme................................................................... 201

 

Bölüm 7
Temel Hak ve Hürrİyetler

I. Kavramlar............................................................................................................................ 203

A. Hürriyet........................................................................................................................ 204

B. Hak................................................................................................................................ 205

C. İnsan Hakları................................................................................................................. 206

D. Kamu Hürriyetleri........................................................................................................ 207

E. Kişi Hak ve Hürriyetleri................................................................................................ 207

F. Vatandaş Hakları........................................................................................................... 207

G. Temel Hak ve Hürriyetler............................................................................................. 208

H. Anayasal Haklar........................................................................................................... 209

İ. Tercihimiz...................................................................................................................... 209

II. Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınıflandırılması..................................................................... 210

A. Jellinek’in Sınıflandırması............................................................................................. 210

1. Negatif Statü Hakları................................................................................................ 210

2. Pozitif Statü Hakları................................................................................................. 211

3. Aktif Statü Hakları................................................................................................... 211

B. 1982 Anayasasının Sınıflandırması............................................................................... 211

1. Kişinin Hakları ve Ödevleri...................................................................................... 212

2. Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler................................................................... 212

3. Siyasî Haklar ve Ödevler.......................................................................................... 214

4. Anayasada Düzenlenmemiş Hürriyetler: “İsimsiz Hürriyetler” Sorunu.................. 214

III. 1982 Anayasasının Temel Hak Ve Hürriyetler Konusundaki Temel Yaklaşımı............... 216

A. Tabiî Hak Anlayışı mı, Pozitivist Hak Anlayışı mı?.................................................... 216

B. İnsan Haklarına “Dayalı” Devlet - İnsan Haklarına “Saygılı” Devlet........................... 217

C. İnsan Haklarına Saygı “Toplumun Huzuru, Millî Dayanışma ve Adalet” Anlayışı
ile Çerçevelendirilmiş midir?......................................................................................... 218

D. Devletin “Özgürleştirme” Ödevi.................................................................................. 218

E. Hak - Ödev İlişkisi........................................................................................................ 218

F. Hürriyet - Otorite Dengesi............................................................................................ 219

IV. Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlılığı ve sınırlanması...................................................... 220

A. Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlılığı........................................................................... 221

1. Anayasal Sınırlar...................................................................................................... 221

2. Nesnel (Objektif) Sınırlar......................................................................................... 222

3. İçkin Sınırlar............................................................................................................. 222

B. Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanması...................................................................... 223

V. Olağan Dönemlerde Temel Hak ve Hürriyetlerin sınırlandırılması Sistemi........................ 225

A. Sınırlama Kanunla Yapılmalıdır.................................................................................... 225

B. Sınırlama Genel veya Özel Sebeplere Dayanmalıdır..................................................... 227

1. Genel Sınırlama Sebepleri......................................................................................... 227

a) Devletin Ülkesi ve Milletiyle Bölünmez Bütünlüğünün Korunması.................. 229

b) Millî Egemenliğin Korunması............................................................................. 229

c) Cumhuriyetin Korunması................................................................................... 229

d) Millî Güvenliğin Korunması............................................................................... 230

e) Kamu Düzeninin Korunması.............................................................................. 230

f) Genel Asayişin Korunması................................................................................. 230

g) Kamu Yararının Korunması................................................................................ 231

h) Genel Ahlâkın Korunması.................................................................................. 231

i) Genel Sağlığın Korunması.................................................................................... 231

2. Özel Sınırlama Sebepleri........................................................................................... 232

C. Sınırlama Anayasanın Sözüne ve Ruhuna Uygun Olmalıdır......................................... 233

1. Anayasanın Sözüne Uygunluk................................................................................. 233

2. Anayasanın Ruhuna Uygunluk................................................................................ 234

D. Demokratik Toplum Düzeninin Gereklerine Uygunluk............................................... 235

1. Getiriliş Nedeni: Belirginlik, Kullanışlılık ve Uluslararası Sözleşmelerde Geçme.... 235

a) Belirginlik............................................................................................................ 235

b) Kullanışlılık......................................................................................................... 236

c) Uluslararası Sözleşmelerde Kabul Edilmişlik...................................................... 237

2. Hangi “Demokratik Toplum”?................................................................................. 237

a) “1982 Anayasasının Benimsediği Demokratik Toplum” Görüşü....................... 237

b) “Batılı Demokratik Toplum” Görüşü................................................................. 238

c) Anayasa Mahkemesinin Benimsediği “Demokratik Toplum” Anlayışı............. 239

d) Görüşümüz......................................................................................................... 240

3. Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri Nelerdir?................................................ 241

4. “Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri” ile “Hakkın Özü” Kavramları
Özdeş Kavramlar mıdır?.......................................................................................... 242

E. Sınırlama Öngörüldüğü Amaç Dışında Kullanılmamalıdır............................................. 246

F. Ölçülülük İlkesi Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanmasında Geçerli Bir İlke midir?.. 248

1. m.13/2....................................................................................................................... 248

2. m.15/1....................................................................................................................... 249

3. m.2: Hukuk Devleti İlkesi........................................................................................ 250

VI. Olağanüstü Hal rejimlerinde Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması...................... 252

A. Savaş, Seferberlik, Sıkıyönetim veya Olağanüstü Hallerden Biri Mevcut Olmalıdır.... 255

B. Milletlerarası Hukuktan Doğan Yükümlülüklerin İhlâl Edilmemesi Kaydı................... 256

C. Ölçülülük İlkesine Uyulması Şartı................................................................................ 258

1. Elverişlilik İlkesi....................................................................................................... 258

2. Gereklilik İlkesi........................................................................................................ 259

3. Oranlılık İlkesi.......................................................................................................... 259

D. Çekirdek Alana Dokunma Yasağı................................................................................. 260

 

Bölüm 8
TBMM üyelerİnİn Seçİmİ

Ön Bilgiler............................................................................................................................... 263

I. Milletvekili Seçilme Yeterliliği............................................................................................. 265

A. Olumlu Şartlar............................................................................................................... 265

1. Türk Vatandaşlığı..................................................................................................... 265

2. Yaş............................................................................................................................ 267

3. Öğrenim.................................................................................................................... 267

4. Askerlik.................................................................................................................... 267

B. Olumsuz Şartlar............................................................................................................ 268

1. Kısıtlı Olmamak....................................................................................................... 268

2. Kamu Hizmetlerinden Yasaklı Olmamak................................................................. 268

3. Toplam Bir Yıldan Fazla Hapis Cezasına Hüküm Giymiş Olmamak...................... 268

4. Ağır Hapis Cezasına Hüküm Giymiş Olmamak...................................................... 270

5. “Yüz Kızartıcı Suçlar”dan Hüküm Giymiş Olmamak.............................................. 270

6. Belirli Suçlardan Hüküm Giymemiş Olmak............................................................. 271

7. Seçilme Yeterliliğine Sahip Olup da İstifa Etmedikçe Aday Olamayanlar............... 272

C. Milletvekili Seçilme Yeterliliği Şartları Konusunda Yüksek Seçim Kurulunun
Denetimi....................................................................................................................... 273

II. Seçimlerin Başlangıcı.......................................................................................................... 274

A. Meclisin Seçim Döneminin Sona Ermesiyle................................................................. 275

B. Meclisin “Seçimin yenilenmesi”ne karar vermesiyle.................................................... 275

c. Türkiye Büyük Millet Meclisi Seçimlerinin Cumhurbaşkanınca Yenilenmesi (Fesih).. 278

D. Cumhurbaşkanının Dördüncü Turda Seçilememesi...................................................... 279

III. Seçimlerin Geriye Bırakılması........................................................................................... 280

IV. Ara Seçimler...................................................................................................................... 280

V. Seçimlerin Genel Yönetim ve Denetimi.............................................................................. 282

VI. Seçmen Olabilmenin Şartları.............................................................................................. 282

A. Olumlu Şartlar............................................................................................................... 282

1. Vatandaşlık............................................................................................................... 282

2. Yaş............................................................................................................................ 283

3. Seçmen Kütüğüne Yazılı Olmak............................................................................... 283

B. Olumsuz Şartlar............................................................................................................ 284

1. Kısıtlı Olmamak....................................................................................................... 284

2. Kamu Hizmetlerinden Yasaklı Olmamak................................................................. 284

3. Seçme Hakkına Sahip Olup da Oy Kullanamayacak Olanlar................................... 284

VII. Seçim İlkeleri.................................................................................................................... 285

1. Seçimlerin Serbestliği İlkesi...................................................................................... 285

2. Genel Oy İlkesi........................................................................................................ 286

3. Eşit Oy İlkesi........................................................................................................... 287

4. Tek Dereceli Seçim İlkesi......................................................................................... 287

5. Gizli Oy İlkesi.......................................................................................................... 287

6. Açık Sayım ve Döküm İlkesi.................................................................................... 288

7. Seçimlerin Yargı Organlarının Yönetimi ve Denetimi Altında Yapılması İlkesi........ 288

VIII. Seçim Çevreleri............................................................................................................... 289

IX. Adaylık............................................................................................................................. 290

X. Seçim Sistemi..................................................................................................................... 291

A. Genel Olarak Seçim Sistemleri...................................................................................... 291

1. Çoğunluk Sistemi...................................................................................................... 291

2. Nispî Temsil Sistemi................................................................................................ 292

B. Türkiye’deki Seçim sistemi........................................................................................... 293

1. Nispî Temsil Sistemi - d’Hondt Usûlü.................................................................... 293

2. Baraj......................................................................................................................... 294

3. “Temsilde Adalet” ve “Yönetimde İstikrar” İlkeleri................................................ 295

 

Bölüm 9
TBMM ÜYELERİNİN
Hukukî Statüsü

I. Milletvekilliği Sıfatının Kazanılması.................................................................................... 297

II. Milletvekilliğinin Sona Ermesi............................................................................................ 298

III. Milletvekilliğinin Düşmesi................................................................................................ 300

A. İstifa.............................................................................................................................. 301

B. Kesin Hüküm Giyme.................................................................................................... 302

C. Kısıtlama Kararı............................................................................................................ 303

D. Milletvekilliği ile Bağdaşmayan Bir Görev Veya Hizmeti Sürdürmekte Israr
Etme Hali...................................................................................................................... 304

E. Devamsızlık................................................................................................................... 306

F. Partisinin Temelli Kapatılmasına Beyan ve Eylemleriyle Sebep Olma......................... 307

G. Cumhurbaşkanı Seçilme................................................................................................ 307

H. Türk Vatandaşlığının Kaybı, Milletvekilliğini Düşürür mü?........................................ 307

I. Milletvekilliğinin Düşmesi Kararının Yargısal Denetimi................................................ 311

IV. Milletin Temsili İlkesi....................................................................................................... 313

V. Andiçme............................................................................................................................. 314

VI. Milletvekilliğiyle Bağdaşmayan İşler................................................................................ 315

VII. Yasama Bağışıklığı........................................................................................................... 318

A. Yasama Sorumsuzluğu.................................................................................................. 319

B. Yasama Dokunulmazlığı................................................................................................ 323

VIII. Milletvekillerinin Malî Statüsü...................................................................................... 331

 

Bölüm 10
TBMM'nİn İç Yapısı ve Çalışma Düzenİ

I. İçtüzük................................................................................................................................. 333

II. TBMM'nin İç Yapısı......................................................................................................... 337

A. Başkanlık Divanı........................................................................................................... 337

b. Siyasî Parti Grupları...................................................................................................... 339

C. Danışma Kurulu............................................................................................................ 341

D. Komisyonlar................................................................................................................. 341

III. TBMM'nin Çalışma Düzeni............................................................................................. 342

A. Kavramlar..................................................................................................................... 342

1. Yasama Dönemi........................................................................................................ 342

2. Yasama Yılı............................................................................................................... 343

3. Birleşim.................................................................................................................... 343

4. Oturum..................................................................................................................... 343

B. Türkiye Büyük Millet Meclisinin Toplanması ve Tatili.............................................. 344

1. Kendiliğinden Toplanma.......................................................................................... 344

2. Tatil.......................................................................................................................... 344

3. Ara Verme................................................................................................................ 345

4. Olağanüstü Toplantı................................................................................................. 345

C. Toplantı Yetersayısı..................................................................................................... 347

1. Üye Tamsayısı......................................................................................................... 347

2. Toplantı Yetersayısı................................................................................................. 347

D. Karar Yetersayısı.......................................................................................................... 348

1. Toplantıya Katılanlar............................................................................................... 349

2. Salt Çoğunluk........................................................................................................... 349

3. Örnekler.................................................................................................................... 350

4. Özel Karar Yetersayıları........................................................................................... 351

E. Oylama Usûlleri............................................................................................................ 352

1. İşaretle Oylama........................................................................................................ 352

2. Açık Oylama............................................................................................................ 353

3. Gizli Oylama............................................................................................................ 353

F. Meclis Görüşmeleri....................................................................................................... 354

 

Bölüm 11
Yasama Fonksiyonu

I. Yasama Fonksiyonunun Tanımı ile Yürütme ve yargı Fonksiyonlarından Ayrılması......... 357

A. Maddî Kriter................................................................................................................. 357

B. Şeklî veya Organik Kriter.............................................................................................. 360

II. 1982 Anayasasına göre Yasama Fonksiyonunun Tanımı ile Yürütme ve Yargı Fonksiyonlarından Ayrılması             362

III. Yasama Yetkisinin Tanımı ve Kapsamı............................................................................ 363

IV. Yasama Yetkisinin Özellikleri........................................................................................... 364

A. Yasama Yetkisinin Genelliği......................................................................................... 364

B. Yasama Yetkisinin Aslîliği............................................................................................ 367

C. Yasama Yetkisinin Devredilmezliği............................................................................... 368

 

Bölüm 12
Yasama İşlemleri: parlâmento kararı ve Kanun

I. Genel Olarak Yasama İşlemi................................................................................................ 371

A. Yasama İşleminin Tanımı ve İdarî İşlem ile Yargı İşleminden Ayrılması...................... 371

1. Yasama İşleminin Tanımı......................................................................................... 371

2. Yasama İşlemi - Yargı İşlemi Ayrımı........................................................................ 372

3. Yasama İşlemi - İdarî İşlem...................................................................................... 372

4. Yasama Organının Tüzel Kişilik Sıfatından Kaynaklanan İşlemleri Yasama
İşlemi Değildir......................................................................................................... 373

B. Yasama İşlemlerinin Türleri.......................................................................................... 375

“Kanun” - “Parlâmento Kararı” Ayrımı....................................................................... 375

II. Parlâmento Kararları........................................................................................................... 377

1. Yasama Organının Kendi İç Yapısına veya Çalışma Düzenine İlişkin Aldığı Parlâmento Kararları     378

2. Yasama Organının Yürütme Organı ile İlişkileri Çerçevesinde Aldığı
Parlâmento Kararları................................................................................................ 378

3. Yasama Organının Yargı Organıyla İlişkileri Çerçevesinde Aldığı Parlâmento Kararları 379

4. Yasama Organının Sui Generis Parlâmento Kararları............................................... 380

5. Yeni Bir Tür Parlâmento Kararı: Yasama Organının Bağımsız İdarî
Otoritelere Üye Seçme Kararları............................................................................. 381

“Parlâmento Kararı” Biçiminde Yapılması Gereken Bir İşlem “Kanun”
Biçiminde Yapılabilir mi?........................................................................................ 381

B. Parlâmento Kararlarının Kabulü ve Yayımlanması Usûlü............................................. 383

C. Parlâmento Kararlarının Yargısal Denetimi Sorunu....................................................... 384

1. Parlâmento Kararları Anayasa Mahkemesi Tarafından Denetlenemezler................ 384

2. Parlâmento Kararları Danıştay veya İdare Mahkemeleri Tarafından da Denetlenemez 385

3. Bir Örnek: Sayıştaya Üye Seçilmesine İlişkin TBMM'nin 12 Kasım 1985
Tarih ve 27 Sayılı Kararının Yargısal Denetimi Sorunu........................................... 385

4. Parlâmento Kararlarının Yargı Denetimi Dışında Kalması Sakıncalı mıdır?............. 387

a) Yasama Organının Kendi İç Örgütlenişi ve Çalışma Düzenine İlişkin
Parlâmento Kararları.......................................................................................... 388

b) Yasama Organının Yürütme Organı ile Olan İlişkileri Çerçevesinde Aldığı Parlâmento Kararları  389

c) Savaş İlânı, Silahlı Kuvvetlerin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine İzin
Verilmesi Yolundaki Parlâmento Kararları......................................................... 389

d) Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim İlânının Onaylanması Kararları........................ 390

e) Kalkınma Plânlarının Onaylanması Kararı.......................................................... 393

f) Parlâmento Kararlarının Denetlenemeyeceği Kuralının Anayasa Mahkemesi Tarafından Aşılması: “İçtüzük Düzenlemesi Niteliğindeki Diğer Meclis Kararları”................................................................................................ 394

III. Kanun................................................................................................................................ 399

A. Tanımı........................................................................................................................... 399

B. Kanunların Yapılış Usûlü.............................................................................................. 401

1. Öneri......................................................................................................................... 401

a) Kanun Tasarısı.................................................................................................... 401

b) Kanun Teklifi...................................................................................................... 402

2. Görüşme................................................................................................................... 402

3. Kabul........................................................................................................................ 405

4. Yayım....................................................................................................................... 406

5. Kanunların Yürürlüğe Girmesi.................................................................................. 411

 

Bölüm 13
TBMM'nİn Görev ve Yetkİlerİ

I. Kanun Koymak................................................................................................................... 414

II. Hükûmeti Denetlemek........................................................................................................ 414

A. Soru............................................................................................................................... 414

B. Genel Görüşme............................................................................................................. 417

C. Meclis Araştırması........................................................................................................ 418

D. Meclis Soruşturması..................................................................................................... 419

1. Fonksiyonu.............................................................................................................. 420

a) Yargı Organına Karşı Başbakan veya Bakanları Koruma Fonksiyonu................ 420

b) Siyasî Fonksiyon................................................................................................ 420

2. Meclis Soruşturması Açılması İstemi....................................................................... 421

a) Kimler Hakkında Soruşturma Açılması İstenebilir?............................................ 421

b) Kimler ve Nasıl Soruşturma Açılmasını İsteyebilir?........................................... 423

3. Meclis Soruşturması Açılması İsteminin Görüşülmesi............................................ 424

4. Meclis Soruşturma Komisyonu............................................................................... 424

5. Meclis Soruşturması Komisyonu Raporunun Genel Kurulda Görüşülmesi............ 425

7. Yüce Divanda Yargılama ve Yüce Divan Kararı....................................................... 427

8. Meclis Soruşturmasının Etkililiği............................................................................. 428

E. Gensoru......................................................................................................................... 428

III. Bakanlar Kuruluna Kanun Hükmünde Kararname Çıkarma Yetkisi Vermek (Yetki Kanunu) 433

IV. Bütçe ve Kesin Hesap tasarılarını Görüşmek ve Kabul Etmek......................................... 433

A. Bütçe Kanunu............................................................................................................... 433

B. Kesin Hesap Kanunu.................................................................................................... 436

V. Para Basılmasına Karar Vermek......................................................................................... 437

VI. Savaş İlânına Karar Vermek.............................................................................................. 438

VII. Milletlerarası Andlaşmaların Onaylanmasını Uygun Bulmak......................................... 440

A. Onaylanması İçin Kanunla Uygun Bulunması Gereken Andlaşmalar.......................... 441

B. Onaylanması İçin Kanunla Uygun Bulunmaları Gerekmeyen Andlaşmalar................. 444

C. Milletlerarası Andlaşmaların Türk normlar hiyerarşindeki Yeri................................... 449

D. Milletlerarası Andlaşmaların Anayasaya Uygunluk Denetimi Yapılabilir mi?............. 454

VIII. Genel ve Özel Af İlânına Karar Vermek......................................................................... 458

IX. Ölüm Cezalarının Yerine Getirilmesine Karar Vermek..................................................... 461

1. Tarihsel Kökeni............................................................................................................. 461

2. Meclisin Yetkisi............................................................................................................. 462

3. Kanun Tasarısı............................................................................................................... 462

4. Başbakanlık Yazısı......................................................................................................... 462

4. Meclisin Üç Muhtemel Tavrı........................................................................................ 463

a) Ölüm Cezasının Yerine Getirilmesi Hakkında Kanun.............................................. 463

b) Ölüm Cezasının Yerine Getirilmemesi Hakkında Kanun......................................... 464

c) Meclisin Bir Kanun Kabul Etmemesi....................................................................... 465

5. Uygulama....................................................................................................................... 464

6. “Kanun” mu, “Karar” mı?............................................................................................. 466

7. Savaş Halinde Ölüm Cezalarının İnfazı......................................................................... 468

X. Türkiye Büyük Millet Meclisinin Diğer Görev ve Yetkileri............................................. 468

XI. Anayasada Belirtilenler Dışında Türkiye Büyük Millet Meclisine Kanunla Başka
Görev ve Yetki Verilebilir mi?............................................................................................ 469

 

 

Bölüm 14
yürütme

I. Yürütmeyi Hangi Hukuk Dalı İnceler? Anayasa Hukuku-İdare Hukuku Ayrımı............... 471

II. Organik ve Fonksiyonel Açıdan Yürütme.......................................................................... 475

III. Yürütme Organı................................................................................................................. 475

A. Yürütme Organının Yasama Organından Ayrılması...................................................... 475

B. Yürütme Organının Yargı Organından Ayrılması.......................................................... 475

C. Yürütme Organının İdare Organından Ayrılması.......................................................... 476

1. İdare.......................................................................................................................... 476

2. Yürütme Organının İdare Dışında Kalan Kısmı........................................................ 476

3. Yürütme Organının Yapısı........................................................................................ 479

 

Bölüm 15
Cumhurbaşkanı

I. Cumhurbaşkanının Seçimi.................................................................................................... 482

A. Cumhurbaşkanı Seçilme Yeterliliği................................................................................ 482

1. Türk Vatandaşlığı..................................................................................................... 482

2. Kırk Yaşını Doldurmuş Olmak................................................................................. 482

3. Yüksek Öğrenim Şartı............................................................................................... 482

4. Milletvekili Olmak veya Milletvekili Seçilme Yeterliliğine Sahip Olmak................ 484

5. Daha Önce Cumhurbaşkanlığı Yapmamış Olmak..................................................... 484

B. Seçme Yetkisi................................................................................................................ 485

C. Seçim Usûlü.................................................................................................................. 485

II. Cumhurbaşkanlığı Görevinin Başlaması ve Sona Ermesi.................................................... 587

A. Göreve Başlama............................................................................................................ 487

1. Görev Süresi Dolan Cumhurbaşkanının Durumu..................................................... 487

2. Göreve Başlayıncaya Kadar Cumhurbaşkanı Seçilen Kişinin Statüsü..................... 487

3. Andiçme................................................................................................................... 488

4. Göreve Başlama Anı (Görev Süresinin Başlangıç Anı)............................................ 488

B. Cumhurbaşkanlığı Görevinin Sona Ermesi Halleri........................................................ 489

1. Sürenin Dolması....................................................................................................... 489

2. Çekilme (İstifa)......................................................................................................... 490

3. Ölüm......................................................................................................................... 490

4. “Başka Bir Sebeple” Cumhurbaşkanlığı Makamının Boşalması............................... 490

5. Vatana İhanet ile Suçlandırılma................................................................................. 491

III. Cumhurbaşkanına Vekâlet................................................................................................. 492

A. Cumhurbaşkanının Geçici Olarak Görevinden Ayrılması Hali..................................... 493

B. Cumhurbaşkanlığı Makamının Boşalması Hali............................................................. 493

C. Vekilin Yetkileri............................................................................................................ 493

IV. Cumhurbaşkanının Görev ve Yetkileri.............................................................................. 494

A. Cumhurbaşkanının Yasama ile İlgili Görev ve Yetkileri................................................ 495

1. Yasama Yılının İlk Günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde Açılış Konuşmasını Yapmak                495

2. Türkiye Büyük Millet Meclisini Toplantıya Çağırmak........................................... 495

3. Kanunları Yayımlamak............................................................................................. 496

4. Kanunları Tekrar Görüşülmek Üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine Geri Göndermek  496

4. Anayasa Değişikliklerine İlişkin Kanunları Halkoyuna Sunmak.............................. 497

5. Anayasa Mahkemesinde İptal Davası Açmak......................................................... 497

6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Seçimlerinin Yenilenmesine Karar Vermek............. 497

A. Cumhurbaşkanının Yürütme ile İlgili Görev ve Yetkileri.............................................. 498

1. Başbakanı Atamak ve İstifasını Kabul Etmek.......................................................... 498

2. Başbakanın Teklifi Üzerine Bakanları Atamak ve Görevlerine Son Vermek............ 498

3. Gerekli Gördüğü Hallerde Bakanlar Kuruluna Başkanlık Etmek veya Bakanlar Kurulunu Başkanlığı Altında Toplantıya Çağırmak               499

4. Yabancı Devletlere Türk Devletinin Temsilcilerini Göndermek, Türkiye Cumhuriyetine Gönderilecek Yabancı Devlet Temsilcilerini Kabul Etmek................................................................................................................................. 500

5. Milletlerarası Andlaşmaları Onaylamak ve Yayımlamak......................................... 502

6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin
Başkomutanlığını Temsil Etmek.............................................................................. 504

7. Türk Silahlı Kuvvetlerinin Kullanılmasına Karar Vermek........................................ 505

8. Genelkurmay Başkanını Atamak.............................................................................. 506

9. Millî Güvenlik Kurulunu Toplantıya Çağırmak ve Millî Güvenlik Kuruluna Başkanlık Etmek         506

10. Başkanlığında Toplanan Bakanlar Kurulu Kararıyla Sıkıyönetim veya
Olağanüstü Hal İlân Etmek ve Kanun Hükmünde Kararname Çıkarmak................ 506

11. Kararnameleri İmzalamak....................................................................................... 507

12. Sürekli Hastalık, Sakatlık veya Kocama Sebebiyle Belirli Kişilerin Cezalarını Hafifletmek veya Kaldırmak    510

13. Devlet Denetleme Kurulunun Üyeleri ile Başkanını Atamak ve Bu Kurula İnceleme, Araştırma ve Denetleme Yaptırmak            512

14. Yükseköğretim Kurulu Üyelerini Seçmek.............................................................. 513

15. Üniversite Rektörlerini Seçmek.............................................................................. 513

C. Cumhurbaşkanının Yargı ile İlgili Olan Görev ve Yetkileri........................................... 514

Cumhurbaşkanının Diğer Yetkileri..................................................................................... 515

V. Cumhurbaşkanının Tek Başına Yapacağı İşlemler Sorunu................................................. 515

A. Genel Olarak Karşı-İmza Kuralı ve Değişik Ülkelerden Örnekler................................ 515

B. 1982 Anayasasında Karşı-İmza Kuralı......................................................................... 518

1. Anayasada Belirtilenler............................................................................................ 521

2. “Tarafsız” Devlet Başkanı Olma Sıfatıyla Kullanılan Yetkiler:
Cumhurbaşkanının Yasama ve Yargıyla İlgili Yetkileri............................................ 522

3. Cumhurbaşkanının Yürütmeyle İlgili Yetkileri......................................................... 523

VI. Cumhurbaşkanı Kararnameleri İmzalamak Zorunda mıdır?.............................................. 526

A. Cumhurbaşkanı Siyasal Yerindelik Düşüncesiyle Kararnameleri İmzalamayı Reddedebilir mi?              527

B. Cumhurbaşkanı, Hukuka Aykırılık Sebebiyle Kararnameleri İmzalamayı
Reddedebilir mi?........................................................................................................... 527

C. Görüşümüz................................................................................................................... 528

VII. Cumhurbaşkanının Sorumluluğu...................................................................................... 531

A. Siyasî Sorumluluk......................................................................................................... 531

B. Cumhurbaşkanının Cezaî Sorumluluğu......................................................................... 534

1. Cumhurbaşkanının Kişisel Suçlarından Dolayı Sorumluluğu................................... 535

2. Cumhurbaşkanının Göreviyle İlgili Suçlarından Dolayı Sorumluluğu...................... 538

a) Kural: Sorumsuzluk............................................................................................ 538

b) İstisna: Cumhurbaşkanının Vatana İhanetten Dolayı Sorumluluğu.................... 540

.... aa) Suçlandırma ve Yargılama Usûlü.................................................................. 540

.... bb) Vatana İhanet Kavramı................................................................................ 542

.... cc) Suçların ve Cezaların Kanunîliği İlkesi Karşısında Vatana İhanet Suçu........ 544

....      aaa) Fransa’daki Görüşler............................................................................. 544

....      bbb) Türkiye’deki Durum............................................................................. 547

....      ccc) Görüşümüz............................................................................................ 547

C. Cumhurbaşkanının Hukukî Sorumluluğu...................................................................... 550

1. Cumhurbaşkanının Göreviyle İlgili Eylem ve İşlemlerinden Dolayı Hukukî Sorumluluğu   551

2. Cumhurbaşkanının Göreviyle İlgili Olmayan Eylem ve İşlemlerinden Dolayı
Hukukî Sorumluluğu................................................................................................ 552

VIII. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği.............................................................................. 554

IX. Devlet Denetleme Kurulu................................................................................................. 555

1. Amacı....................................................................................................................... 555

2. Yapısı....................................................................................................................... 555

3. Görevleri................................................................................................................... 555

4. Çalışma Usûlü.......................................................................................................... 556

5. Kurul Kararlarının Hukukî Niteliği........................................................................... 556

6. Eleştiri...................................................................................................................... 557

 

Bölüm 16
Bakanlar Kurulu: Başbakan ve bakanlar

I. Bakanlar Kurulu................................................................................................................... 559

A. Kuruluşu....................................................................................................................... 560

1. Atama....................................................................................................................... 560

2. Uygulamadaki Usûl.................................................................................................. 560

3. Bakanlar Kurulunun Kurulma Anı........................................................................... 564

4. Göreve Başlama Sırasında Güvenoyu (m.110)......................................................... 565

B. Bakanlar Kurulunun Görevinin Sona Ermesi................................................................ 569

1. Güvensizlik Oyu...................................................................................................... 569

a) Göreve Başlarken Güvenoyu (m.110)................................................................ 569

b) Görev Sırasında Güvenoyu (m.111)................................................................... 569

c) Gensoru Görüşmeleri Sırasında Güvenoyu (m.99/3-4)....................................... 570

2. Genel Seçimlerden Sonra Yeni Türkiye Büyük Millet Meclisinin Toplanması....... 570

3. Geçici Bakanlar Kurulunun Kurulması..................................................................... 571

4. Başbakanın Görevinin Sona Ermesi.......................................................................... 571

5. İstifa......................................................................................................................... 572

6. Bütçenin Reddi......................................................................................................... 572

“İşgüder Bakanlar Kurulu”........................................................................................... 573

C. Bakanlar Kurulunun Görev ve Yetkileri........................................................................ 573

1. “Genel Siyaseti” Yürütmek...................................................................................... 574

2. Kanun Hükmünde Kararname Çıkarmak.................................................................. 575

3. Tüzük Çıkarma Yetkisi............................................................................................ 575

4. Yönetmelik Çıkarma Yetkisi..................................................................................... 575

5. Bakanlar Kurulu Kararnamesi Çıkarmak.................................................................. 576

6. Kanun Tasarısı Hazırlamak...................................................................................... 576

7. Bütçeyi ve Kesinhesap Kanunu Tasarılarını Hazırlamak......................................... 577

8. Olağanüstü Hâl ve Sıkıyönetim İlân Etmek.............................................................. 577

9. Millî Güvenliğin Sağlanması..................................................................................... 577

10. Silahlı Kuvvetlerin Yurt Savunmasına Hazırlanması.............................................. 577

11. Genel Kurmay Başkanını Seçmek.......................................................................... 578

12. Anayasada Verilmiş Diğer Görev ve Yetkiler......................................................... 578

13. Kanunlarla Verilmiş Görev ve Yetkiler................................................................... 579

D. Bakanlar Kurulunun Sorumluluğu................................................................................. 579

1. Kolektif Sorumluluk................................................................................................. 579

a) Kolektif Sorumluluğun Araçları.......................................................................... 580

.... aa) Göreve Başlarken Güven Oyu (m.110)........................................................ 580

.... bb) Görev Sırasında Güven Oyu (m.111).......................................................... 580

.... cc) Gensoru Görüşmeleri Sırasında Güvenoyu (m.99/3-4)................................ 580

b) Kolektif Sorumluluğun Sebebi: “Hükûmetin Genel Siyaseti” Kavramı.............. 581

c) Kolektif Sorumluluğun Sonuçları........................................................................ 582

.... aa) Dayanışma.................................................................................................... 582

.... bb) Gizlilik......................................................................................................... 583

.... cc) Bakanların Sır Saklama Yükümlülüğü........................................................... 583

.... dd) Eleştirmeme Yükümlülüğü........................................................................... 584

2. Bireysel Sorumluluk................................................................................................. 584

E. Geçici Bakanlar Kurulu................................................................................................. 584

II. Başbakan............................................................................................................................ 586

A. Başbakanın Göreve Atanması....................................................................................... 586

B. Başbakanın Görevinin Sona Ermesi.............................................................................. 587

1. Ölüm......................................................................................................................... 587

2. İstifa......................................................................................................................... 587

3. Milletvekilliği Sıfatının Sona Ermesi........................................................................ 588

4. Türkiye Büyük Millet Meclisi Seçimlerinin Yenilenmesi........................................ 590

5. Yüce Divana Sevk..................................................................................................... 591

6. Güvensizlik Oyu...................................................................................................... 591

7. Cumhurbaşkanlığına Seçilme.................................................................................... 592

8. Parti Liderliğini Yitirme............................................................................................ 592

C. Başbakanlığa Vekâlet Sorunu........................................................................................ 593

D. Başbakanın Görev ve Yetkileri..................................................................................... 595

1. Bakanları Seçmek ve Görevlerinden Alınmalarını Önermek..................................... 595

2. Bakanlar Kuruluna Başkanlık Etmek........................................................................ 596

3. Bakanlıklar Arasında İşbirliğini Sağlamak................................................................. 596

4. Bakanların Görevlerinin Yerine Getirilmesini Gözetmek......................................... 596

5. Hükûmetin Genel Siyasetinin Yürütülmesini Gözetmek......................................... 596

6. Millî Güvenlik Kuruluna Katılma............................................................................ 596

7. Yönetmelik Çıkarma Yetkisi..................................................................................... 596

“Başbakanlık” Teşkilâtı Sorunu................................................................................... 597

D. Başbakanın Sorumlulukları........................................................................................... 597

III. Bakanlar............................................................................................................................ 598

A. Bakanlıkların Kurulması............................................................................................... 598

B. Bakanların Göreve Atanması........................................................................................ 599

1. Bakan Seçilme Yeterliliği.......................................................................................... 599

2. Bakanların Atanması Usûlü...................................................................................... 600

C. Bakanların Görevlerinin Sona Ermesi............................................................................ 601

1. Azil: Bakanın Görevine Başbakanın Önerisi Üzerine Cumhurbaşkanınca Son Verilmesi    601

2. Ölüm......................................................................................................................... 602

3. İstifa......................................................................................................................... 602

4. Milletvekilliği Seçilme Yeterliliğinin Kaybı.............................................................. 603

5. Yüce Divana Sevk..................................................................................................... 604

6. Gensoru.................................................................................................................... 604

7. Başbakanın Görevinin Sona Ermesiyle..................................................................... 605

D. Bakanların Görev ve Yetkileri....................................................................................... 605

1. Devlet Tüzel Kişiliğini Temsil Yetkisi..................................................................... 605

2. Hiyerarşi Yetkisi...................................................................................................... 605

3. Yönetmelik Çıkarma Yetkisi..................................................................................... 606

4. Harcama Yetkisi....................................................................................................... 606

5. İdarî Vesayet Yetkisi................................................................................................ 606

D. Bakanların Sorumlulukları............................................................................................. 606

1. Siyasî Sorumluluk..................................................................................................... 607

a) Kolektif (Ortak) Sorumluluk............................................................................... 608

b) Bireysel Sorumluluk........................................................................................... 609

.... aa) Meclise Karşı Bireysel Sorumluluk.............................................................. 609

.... bb) Başbakana Karşı Bireysel Sorumluluk......................................................... 609

2. Cezaî Sorumluluk..................................................................................................... 610

a) Bakanların Kişisel Suçlarından Dolayı Cezaî Sorumluluğu................................. 611

b) Bakanların Görevleriyle İlgili Suçlarından Dolayı Cezaî Sorumluluğu................ 612

3. Bakanların Hukukî Sorumluluğu............................................................................... 615

a) Bakanların Kişisel Eylem ve İşlemlerinden Kaynaklanan Hukukî
Sorumluluğu....................................................................................................... 615

b) Bakanların Görevleriyle İlgili İşlemlerinden Dolayı Hukukî Sorumluluğu.......... 616

.... aa) Bakanın Hizmet Kusuru Teşkil Eden Eylem ve İşlemleri (İdarenin
      Kusurlu Sorumluluğu).................................................................................. 616

.... aa) Bakanın Kişisel Kusur Teşkil Eden Eylem ve İşlemleri............................... 616

 

Bölüm 17
Yürütme organının Düzenleyİcİ İşlemlerİ

I. Genel olarak Yürütme Organının İşlemleri........................................................................... 621

A. Yürütme İşleminin Tanımı............................................................................................ 621

B. Yürütme İşlemi - Yasama İşlemi Ayrımı....................................................................... 622

C. Yürütme İşlemi - Yargı İşlemi Ayrımı........................................................................... 623

D. Yürütme İşlemlerinin Türleri........................................................................................ 623

II. Yürütme Organının Düzenleyici İşlem Yapma Yetkisi...................................................... 624

A. Yürütme Organının Düzenleyici İşlem Yapma Yetkisinin Kaynağı............................. 624

B. Yürütme Organının Düzenleyici İşlem Yapma Yetkisinin Niteliği............................... 626

1. Kanuna Dayanma: Yürütme Organının Düzenleyici İşlem Yapma Yetkisinin “Secundum Legem” Niteliği      626

2. Kanuna Aykırı Olmama: Yürütme Organının Düzenleyici İşlem Yapma
Yetkisinin “Intra Legem” Niteliği.......................................................................... 627

C. Yürütme Organının Düzenleme Alanı........................................................................... 627

III. Kanun Hükmünde Kararnameler....................................................................................... 628

A. Olağan Dönem Kanun Hükmünde Kararnameleri......................................................... 628

B. Sıkıyönetim ve Olağanüstü Hal Kanun Hükmünde Kararnameleri............................... 629

IV. Tüzükler............................................................................................................................ 630

A. Yetki............................................................................................................................. 630

B. Sebep............................................................................................................................. 630

C. Konu............................................................................................................................. 631

D. Usul ve Şekil: Danıştayın İncelemesi............................................................................ 632

1. Aslî Şekil Şartı.......................................................................................................... 632

2. Danıştay İnceleme Kararının İstişarî Niteliği........................................................... 632

3. Danıştayın İncelemesinin Kapsamı: “Kanuna Uygunluk” mu, “Yerindelik” mi?.... 635

4. Yayım, İmza ve Yürürlüğe Girme............................................................................. 637

E. Yargısal Denetim........................................................................................................... 638

V. Yönetmelikler..................................................................................................................... 638

A. Yetki............................................................................................................................. 639

1. Başbakanlık, Bakanlıklar ve Kamu Tüzel Kişileri.................................................... 639

2. Bakanlar Kurulu Yönetmelik Çıkarabilir mi?............................................................ 639

3. Tüzel Kişiliği Bulunmayan Kamu Kuruluşları Yönetmelik Çıkarabilir mi?............. 640

B. Konu............................................................................................................................. 641

C. Sebep Unsuru................................................................................................................ 642

D. Usul ve Şekil................................................................................................................. 642

E. Denetim......................................................................................................................... 643

VI. Yürütme Organının Diğer Düzenleyici İşlemleri: “Adsız Düzenleyici İşlemler”.............. 643

VII. Yürütmenin Düzenleyici İşlemleri Arasında Hiyerarşi Sorunu....................................... 647

Bölüm 18
olağan dönem KANUN HÜKMÜNDE KARARNAMElerİ

Giriş........................................................................................................................................ 651

A. Kanun Hükmünde Kararnamenin Tanımı..................................................................... 652

B. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Hukukî Niteliği: “Yasama İşlemi” mi,
“İdarî İşlem” mi?........................................................................................................... 654

1. Maddî Kritere Göre.................................................................................................. 654

2. Şeklî (Organik) Kritere göre...................................................................................... 654

a) Yasama Organı Tarafından Kabul veya Reddedilmesinden Önceki Dönemde.... 655

b) Yasama Organı Tarafından Kabul veya Reddedilmesinden Sonraki Dönemde... 655

C. Kanun Hükmünde Kararname Kurumuna Ihtiyaç Duyulmasının Nedenleri................ 656

D. Kanun Hükmünde Kararname Çıkarılması “İstisnaî” Bir Usûl müdür?....................... 657

E. Kanun Hükmünde Kararnameyle Düzenleme Yapılması, Kanunla Düzenleme Yapılmasına Göre Daha Az Demokratik midir?           658

F. Türk Pozitif Anayasa Hukukunda Kanun Hükmünde Kararname Kurumunun
Tarihsel Gelişimi........................................................................................................... 658

1. 1876 Kanun-u Esasîsi: “Kanun-u Muvakkat”......................................................... 658

2. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Dönemi................................................................. 660

3. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu Dönemi................................................................. 661

4. 1961 Anayasası Dönemi.......................................................................................... 662

I. Yetki Kanunu....................................................................................................................... 664

A. TBMM'nin Bakanlar Kuruluna KHK Çıkarma Yetkisi Vermesinin Hukukî
Niteliği Nedir?............................................................................................................... 669

B. Yetki Kanunlarında Bulunması Gereken Unsurlar........................................................ 673

1. Amaç Unsuru........................................................................................................... 674

a) “Amaç” Kavramının Tanımı............................................................................... 674

b) Anayasa Mahkemesinin “Amaç” Unsuruna İlişkin İçtihadı............................... 675

2. Kapsam Unsuru....................................................................................................... 677

a) “Kapsam” Kavramının Tanımı........................................................................... 677

b) Anayasa Mahkemesinin “Kapsam” Unsuru Hakkındaki İçtihadı...................... 678

3. İlkeler Unsuru........................................................................................................... 682

a) “İlke” Kavramının Tanımı................................................................................... 682

b) Anayasa Mahkemesinin “İlke” Anlayışı............................................................ 683

4. Süre Unsuru.............................................................................................................. 684

a) Yetki Süresi İçinde Birden Fazla Kanun Hükmünde Kararname
Çıkarılabilir mi?.................................................................................................. 685

b) Bakanlar Kurulunun Değişmesiyle Süre Sona Erer mi?...................................... 685

c) Türkiye Büyük Millet Meclisi Yetki Kanununun Süresi İçinde O
Alanda Kanun Çıkarabilir mi?............................................................................ 686

d) Türkiye Büyük Millet Meclisi Yetki Kanununun Süresini Kısaltabilir mi?....... 687

e) Türkiye Büyük Millet Meclisi Yetki Kanununun Süresini Uzatabilir mi?......... 687

f) Süre Ne Kadar Uzun Olacaktır?.......................................................................... 689

C. TBMM'nin Bakanlar Kuruluna KHK Çıkarma Yetkisi Vermesinin Şartları
Var mıdır? (İvedilik, Zorunluluk ve Önemlilik Şartları Üzerine).................................. 692

1. Anayasa Mahkemesinin İçtihadı.............................................................................. 692

2. Anayasa Mahkemesi İçtihadının Değerlendirilmesi................................................. 696

a) Yetki Kanunlarının ve KHK'lerin, TBMM'de Öncelik ve İvedilikle
Görüşüleceği Kuralından Çıkarılan Argüman..................................................... 697

b) Yasama Yetkisinin Genelliği ve Aslîliği Argümanı.............................................. 698

c) Yasama Yetkisinin Devredilmezliği Argümanı.................................................... 698

d) Demokratik Yapılanma Argümanı...................................................................... 699

e) Yasama ve Yürütme Organları Arasında Denge.................................................. 700

f) Tarihsel Argüman................................................................................................ 701

3. Önemlilik, Zorunluluk ve İvedilik Şartlarının Belirsizliği Konusunda Eleştiri......... 702

4. Eleştiri: Anayasa Mahkemesi Tali Kurucu İktidarı Gasp Etmektedir..................... 702

II. Kanun Hükmünde Kararname............................................................................................ 704

A. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Konusu.................................................................. 705

1. Anayasanın “Kanunla Düzenlenir” Dediği Konular Kanun Hükmünde
Kararname ile Düzenlenebilir mi?............................................................................ 705

2. Bütün Sosyal ve Ekonomik Haklar Kanun Hükmünde Kararname ile
Düzenlenebilir mi?................................................................................................... 708

3. Anayasanın 91’inci Maddesin İlk Fıkrasındaki Konu Yasağının Kapsamı Nedir?.. 709

B. Kanun Hükmünde Kararname Çıkarılmasında Usûl ve şekil........................................ 711

C. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yargısal Denetimi.................................................. 712

1. Kanun Hükmünde Kararnameler Danıştay Tarafından Denetlenebilir mi?.............. 712

2. Anayasa Mahkemesinin Denetimi........................................................................... 713

3. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yetki Kanunlarına Uygunluğu
Denetlenebilir mi?.................................................................................................... 714

4. Yetki Kanunları İptal Edilen Kanun Hükmünde Kararnamelerin Geçerliliği
Sorunu..................................................................................................................... 715

III. Ret, Onay ve Değiştirerek Onay Kanunları...................................................................... 720

A. kanun hükmünde kararnamelerin Meclise Sunulmaları ve Görüşülmeleri..................... 720

B. Meclisin Ret, Kabul veya Değiştirerek Kabul İşleminin Hukukî Niteliği Nedir? (“Kanun” mu, “Karar” mı?)        723

1. Doktrindeki Hâkim Görüş........................................................................................ 724

2. Görüşümüz............................................................................................................... 727

3. Uygulama................................................................................................................. 727

C. Ret Kanunu................................................................................................................... 728

1. Ret Kanununun Biçimi............................................................................................. 728

2. Ret Kanununun Sonuçları......................................................................................... 730

3. Ret Kanununun Anayasa Mahkemesi Tarafından Denetlenmesi............................. 730

4. KHK'nin Reddi Halinde, KHK'nin İlga Ettiği Kanunlar Kendiliğinden
Yürürlüğe Girer mi?................................................................................................. 731

D. Onay Kanunu............................................................................................................... 732

1. Onay Kanununun Biçimi.......................................................................................... 733

2. Önerimiz: Üç Maddelik Kanunla Onay................................................................... 736

3. Onay Kanununun Sonuçları..................................................................................... 737

4. Onaylanan Kanun Hükmünde Kararname Ne Olur?................................................ 737

E. Değiştirerek Onay Kanunu............................................................................................ 740

1. Değiştirerek Onay Kanununun Biçimi..................................................................... 740

2. Değiştirerek Onay Kanununun Sonuçları................................................................. 742

.... Sonuç.................................................................................................................................. 743

1. Anayasa Mahkemesinin Tutumu............................................................................. 743

2. Anayasa Mahkemesine Karşı Ne Yapılabilir?.......................................................... 743

3. Doktrinin Tutumu.................................................................................................... 746

4. Uygulama................................................................................................................. 746

5. 17 Ağustos 1999 Depremi Sonrası Uygulama......................................................... 750

6. Uygulamadaki Son Gelişmeler.................................................................................. 751

 

 

 

Bölüm 19
Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetİm Kanun
Hükmünde Kararnamelerİ

Anayasal Düzenleme.............................................................................................................. 756

a) m.121/3 ve m.122/2-3.................................................................................................... 756

b) Bir Ön Sorun: m.121/3 ve 122/2-3’te Hüküm Yoksa, m.91 Uygulanabilir mi?............. 756

I. Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnamelerinin Unsurları................. 759

A. Yetki............................................................................................................................. 759

B. Sebep............................................................................................................................. 760

C. Usûl ve Şekil................................................................................................................. 761

D. Konu............................................................................................................................. 763

1. Anayasa, m.15’ten Kaynaklanan Sınırlamalar.......................................................... 764

2. Anayasa, m.121/3 ve 122/2’den Kaynaklanan Sınırlar: “Sıkıyönetim
ve Olağanüstü Halin Gerekli Kıldığı Konular”........................................................ 764

E. Süre................................................................................................................................ 767

F. Yer................................................................................................................................. 769

Olağanüstü Hal KHK'si ile Kanunlarda ve Özellikle Olağanüstü Hal Kanununda Değişiklik Yapılabilir mi?         773

G. Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnameleri Anayasa
Mahkemesi Tarafından Denetlenebilir mi?................................................................... 775

1. Yargısal Denetim Yasağının Eleştirisi ve Savunulması............................................. 775

2. Yargısal Denetim Yasağının Aşılması: 1990’daki Görüşlerimiz ve Anayasa Mahkemesinin İçtihadı  777

3. 1990’daki Görüşümüzün ve Anayasa Mahkemesi İçtihadının Eleştirisi................. 780

4. “Anayasa Mahkemesi Önündeki Metnin Resmî Gazetedeki Adıyla Bağlı
Değildir; O Metnin Hukukî Tavsifini Serbestçe Yapabilir” Görüşünün Eleştirisi.. 781

5. Olağanüstü Hal Kanun Hükmünde Kararnameleri Hangi Kritere Göre
Tanımlanır?.............................................................................................................. 782

6. “Dönüştürme (Conversion) Kuramı”....................................................................... 784

7. Ortada Gerçekten Bir “Olağan Dönem Kanun Hükmünde Kararnamesi”
Olabilir mi?.............................................................................................................. 786

8. Olağanüstü Hal Kanun Hükmünde Kararnamesi Hakkında Yokluk Müeyyidesi Uygulanabilir mi?   787

9. İlk İnceleme: İptal İsteminin Yetkisizlik Nedeniyle Reddi....................................... 787

II. Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnamelerinin Onaylanması......... 789

1. İçtüzük, m.128: Otuz Günlük Görüşme Süresi........................................................ 789

2. Kanun Hükmünde Kararname Otuz Gün İçinde Görüşülmezse Ne Olur?.............. 789

a) Görüşümüz......................................................................................................... 790

b) Erdoğan Teziç’in Görüşü.................................................................................... 791

c) Necmi Yüzbaşıoğlu’nun Görüşü......................................................................... 792

3. Yayımlandıkları Gün Meclisinin Onayına Sunulmayan Kanun Hükmünde Kararnameler Ne Olur?   794

4. Görüşme Sırası......................................................................................................... 795

5. TBMM'nin Ret, Onay veya Değiştirerek Onay İşleminin Hukukî Niteliği Nedir? (“Kanun” mu, “Karar” mı?)               796

6. Ret Kanunu.............................................................................................................. 797

a) Ret Kanununun Biçimi........................................................................................ 797

b) Ret Kanununun Sonuçları................................................................................... 797

c) Ret Kanununun Anayasa Mahkemesi Tarafından Denetlenmesi....................... 798

d) Kararnamenin Reddedilmesiyle, Kararnamenin İlga Ettiği Kanunlar Kendiliğinden Yürürlüğe Girer mi?      799

e) Ret Kanunu Anayasa Mahkemesi Tarafından İptal Edilirse, Reddedilen
Kanun Hükmünde Kararname Tekrar Yürürlüğe Girer mi?............................... 799

7. Onay Kanunu........................................................................................................... 799

a) Onay Kanununun Biçimi.................................................................................... 799

b) Onay Kanununun Sonuçları................................................................................ 802

c) Onaylanan Kanun Hükmünde Kararname Ne Olur?........................................... 802

8. Değiştirerek Onay Kanunu....................................................................................... 803

a) Değiştirerek Onay Kanununun Biçimi................................................................ 803

b) Değiştirerek Onay Kanununun Sonuçları........................................................... 805

9. Onaylandıktan Sonra Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnameleri Anayasa Mahkemesi Tarafından Denetlenebilir mi?................................................................................................................................. 806

 

Bölüm 20
Olağanüstü Yönetİm usûllerİ

I. Olağanüstü Hal.................................................................................................................... 810

A. Olağanüstü Hal İlân Kararı........................................................................................... 810

1. Yetki......................................................................................................................... 810

2. Usûl ve Şekil............................................................................................................. 811

3. Sebep........................................................................................................................ 813

4. Konu......................................................................................................................... 813

5. Amaç........................................................................................................................ 814

B. Olağanüstü Hal İlânının Sonuçları................................................................................. 814

1. Vatandaşlar İçin Para, Mal ve Çalışma Yükümlülükleri Getirilebilir........................ 814

2. Temel Hak ve Hürriyetlerin Kullanılması Kısmen veya Tamamen Durdurulabilir.. 815

3. Olağanüstü Hal Kanun Hükmünde Kararnamesi Çıkarılabilir.................................. 816

C. Olağanüstü Halin Uygulanması..................................................................................... 817

D. Olağanüstü Halin Sona Ermesi...................................................................................... 817

II. Sıkıyönetim........................................................................................................................ 817

A. Sıkıyönetim İlân Kararı................................................................................................. 818

1. Yetki......................................................................................................................... 818

2. Usûl ve Şekil............................................................................................................. 819

3. Sebep........................................................................................................................ 820

4. Konu......................................................................................................................... 821

5. Amaç........................................................................................................................ 821

B. Sıkıyönetim İlânının Sonuçları: Sıkıyönetimin Konusu................................................ 821

1. Temel Hak ve Hürriyetlerin Kullanılması Kısmen veya Tamamen Durdurulabilir.. 822

2. Olağanüstü Hal Kanun Hükmünde Kararnamesi Çıkarılabilir.................................. 823

3. Kolluk Yetkilerinin Askerî Makamlara Geçmesi...................................................... 823

4. Bazı Suçların Yargılaması Askerî Mahkemelerce Yapılır......................................... 824

C. Sıkıyönetimin Uygulanması.......................................................................................... 824

D. Sıkıyönetimin Sona Ermesi........................................................................................... 824

III. Olağanüstü Yönetim Usûllerinde Yargısal Denetim.......................................................... 824

A. Olağanüstü Hal veya Sıkıyönetim İlânı İşlemleri Üzerindeki Yargısal Denetim........... 824

1. Olağanüstü Hal veya Sıkıyönetim İlânına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı
Üzerindeki Yargısal Denetim................................................................................... 825

2. Olağanüstü Hal veya Sıkıyönetim İlânına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararının
Türkiye Büyük Millet Meclisince Onaylanması Kararı Üzerinde
Yargısal Denetim..................................................................................................... 826

B. Olağanüstü Hal veya Sıkıyönetim Makamlarının İşlemleri Üzerindeki
Yargısal Denetim........................................................................................................... 828

 

Bölüm 21
Yargı

I. Yargı Organı ve Yargı Fonksiyonu Kavramları.................................................................... 831

A. Yargı Organı.................................................................................................................. 831

B. Yargı Fonksiyonu.......................................................................................................... 832

1. Maddî Kriter............................................................................................................ 832

2. Şeklî (Organik) Kriter............................................................................................... 834

II. Türkiye’de Yargı Kolları.................................................................................................... 835

A. Anayasa Yargısı............................................................................................................ 837

B. Adlî Yargı...................................................................................................................... 837

2. Üst Derece Mahkemesi: Yargıtay............................................................................ 837

C. İdarî Yargı...................................................................................................................... 838

1. İlk Derece Mahkemeleri........................................................................................... 838

2. Üst derece Mahkemeleri........................................................................................... 839

D. Askerî Ceza Yargısı...................................................................................................... 840

1. İlk Derece Mahkemeleri........................................................................................... 840

2. Üst Derece Mahkemesi: Askerî Yargıtay................................................................. 841

E. Askerî İdarî Yargı: Askerî Yüksek İdare Mahkemesi.................................................... 842

F. Uyuşmazlık Yargısı: Uyuşmazlık mahkemesi............................................................... 842

G. Hesap Yargısı: Sayıştay................................................................................................ 843

Sonuç................................................................................................................................. 844

III. Tabiî (Kanunî, Olağan) Hâkim İlkesi................................................................................ 844

IV. Hâkimlerin Bağımsızlığı İlkesi........................................................................................... 847

A. Yasama Organına Karşı Bağımsızlık............................................................................. 848

B. Yürütme Organına Karşı Bağımsızlık............................................................................ 848

C. Yargı Organına Karşı Bağımsızlık................................................................................. 849

D. Çevreye Karşı Bağımsızlık........................................................................................... 850

V. Hâkimlik Teminatı.............................................................................................................. 850

A. Amacı, Tanımı ve Niteliği............................................................................................. 851

B. Unsurları....................................................................................................................... 851

1. Azledilmeme Teminatı............................................................................................. 852

2. Emekliye Sevk Edilmeme Teminatı.......................................................................... 852

3. Malî Teminat (Aylık ve Ödeneklerinden Yoksun Kılınamama Teminatı)............... 852

4. Coğrafî Teminat (Yoktur)......................................................................................... 853

5. Savcılık Sınıfına Atanmama Teminatı (Yoktur)........................................................ 853

6. İdarî Görevlere Atanmama Teminatı........................................................................ 854

VI. Hâkimlerin Özlük İşleri: Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu......................................... 854

 

Bölüm 22
anayasa Yargısı

I. Genel Olarak........................................................................................................................ 860

A. Anayasa Yargısının Varlık Nedeni................................................................................ 860

B. Anayasa Yargısının Meşruluğu Sorunu......................................................................... 860

C. Anayasa Yargısı Modelleri............................................................................................ 861

1. Amerikan Modeli..................................................................................................... 861

2. Avrupa Modeli......................................................................................................... 862

D. Anayasa Yargısının Varlık Şartları................................................................................ 863

E. Anayasa Yargısının Türkiye’de Tarihsel Gelişimi........................................................ 864

II. Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu (Üyeler)...................................................................... 866

A. Seçim Usûlü.................................................................................................................. 866

B. Meslekleri İtibarıyla Üyeler ve Bunların Seçilme Şartları............................................. 866

1. Yüksek Hakimler...................................................................................................... 867

2. Öğretim Üyesi.......................................................................................................... 867

3. Üst Kademe Yöneticileri veya Avukatlar................................................................. 868

C. Üyelerin Statüsü........................................................................................................... 869

III. Anayasa Mahkemesinin Görev ve Yetkileri..................................................................... 873

1. Bazı Normların Anayasaya Uygunluğunu Denetlemek........................................... 874

2. Bazı Kişileri Yüce Divan Sıfatıyla Yargılamak......................................................... 874

3. Siyasî Partilerin Kapatılmasına Karar Vermek......................................................... 874

4. Siyasî Partilerin Malî Denetimini Yapmak............................................................... 874

5. Siyasî Partilerle İlgili İhtar İstemlerini Karara Bağlamak.......................................... 874

6. Yasama Dokunulmazlığının Kaldırılması Kararlarını Denetlemek............................ 875

7. Milletvekilliğinin Düşmesi Kararlarını Denetlemek................................................. 875

8. Uyuşmazlık Mahkemesine Başkan Seçmek............................................................. 875

IV. Anayasa Mahkemesinin Denetimine Tâbi Normlar.......................................................... 875

A. Kanunlar....................................................................................................................... 876

B. Kanun Hükmünde Kararnameler................................................................................... 877

C. Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü...................................................................... 877

D. Anayasa değişiklikleri................................................................................................... 877

V. Anayasa Mahkemesinin Denetimine Tâbi Olmayan Normlar ve İşlemler......................... 878

A. Milletlerarası Andlaşmalar............................................................................................ 878

B. Olağanüstü Hal ve Sıkıyönetim Kanun Hükmünde Kararnameleri............................... 878

C. İnkılâp Kanunları.......................................................................................................... 878

D. Millî Güvenlik Konseyi Döneminde Çıkarılan Kanunlar............................................. 879

E. Üç İstisna Dışında Parlâmento Kararları....................................................................... 881

VI. Denetiminin Ölçüsü: Anayasa.......................................................................................... 881

1. Genel Olarak............................................................................................................. 881

2. “Anayasallık Bloğu” Kavramına İhtiyaç var mıdır?................................................. 882

3. Ölçü Normlar, “Bağımsız Ölçü Norm - Destek Ölçü Norm” Şeklinde
Ayrılabilir mi?......................................................................................................... 885

VII. Anayasa Mahkemesinin Denetiminin Kapsamı.............................................................. 887

A. Şekil Bakımından Denetim............................................................................................ 887

1. Kanunlarda Şekil Denetiminin Anlamı: “Öngörülen Çoğunluk”............................... 887

2. Anayasa Değişikliklerinde Şekil Denetiminin Anlamı: “Teklif ve Oylama Çoğunluğu ve İvedilikle Görüşülemeyeceği Şartı”          888

3. Kanun Hükmünde Kararnamelerde Şekil Denetiminin Anlamı................................ 888

4. TBMM İçtüzüğünün Şekil Bakımından Denetlenmesinin Anlamı.......................... 889

A. Esas Bakımından Denetim............................................................................................ 889

1. Sebep Unsuru........................................................................................................... 890

2. Amaç Unsuru........................................................................................................... 891

3. Konu Unsuru............................................................................................................ 894

a) Kanunun Düzenlediği Konu, Anayasada Öngörülmüştür................................... 895

b) Kanunun Düzenlediği Konu, Anayasada Öngörülmemiştir................................ 895

VIII. Anayasaya Uygunluk Denetimi Şekilleri (Denetim yolları)........................................... 899

A. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası)........................................................................... 899

1. Dava Açma Yetkisi................................................................................................... 899

2. Dava Açma Süresi.................................................................................................... 901

B. Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu)............................................................................. 902

1. Konusu..................................................................................................................... 902

2. Şartları...................................................................................................................... 903

a) Bakılmakta Olan Bir Dava Olmalıdır.................................................................. 903

b) Davaya Bakmakta Olan Bir “Mahkeme” Olmalıdır........................................... 904

c) Uygulanacak Hüküm Olmalıdır........................................................................... 906

d) Mahkeme Uygulanacak Hükmü Anayasaya Aykırı Görmeli veya Aykırılık İddiasının Ciddi Olduğu Kanısına Varmalıdır        907

3. İşleyiş Usûlü............................................................................................................ 908

IX. Anayasa Mahkemesi Kararları......................................................................................... 910

A. Kararların Çeşitleri........................................................................................................ 910

1. Ret Kararı................................................................................................................. 910

a) İlk İncelemeden (İptidaen) Ret Kararı................................................................. 910

b) Esastan Ret Kararı.............................................................................................. 913

2. İptal Kararı............................................................................................................... 916

B. Kararların Gerekçeli Olması Zorunluluğu..................................................................... 917

C. Kararların Kesin Hüküm Gücü..................................................................................... 919

1. Şeklî Anlamda Kesin Hüküm................................................................................... 919

2. Maddî Anlamda Kesin Hüküm................................................................................ 920

D. Kararların Taraflar Bakımından Etkisi.......................................................................... 921

E. Kararların Yürürlüğe Girmesi........................................................................................ 921

1. Resmî Gazetede Yayım............................................................................................ 921

2. Bir Yıl Erteleme........................................................................................................ 922

F. İptal Kararının Geriye Yürümezliği............................................................................... 923

G. İptal Edilen Kanunun İlga Ettiği Kanun Kendiliğinden Yürürlüğe Girer mi?................ 924

X. Anayasa Mahkemesi Kararlarının Bağlayıcılığı................................................................. 926

1. Kararın “Bağlayıcılığı” Ne Anlama Gelir?................................................................ 926

2. Kararın Gerekçesi Bağlayıcı mıdır?.......................................................................... 927

a) Hâkim Görüş....................................................................................................... 927

b) Anayasa Mahkemesinin Görüşü........................................................................ 928

c) Görüşümüz......................................................................................................... 928

3. Anayasa Mahkemesi Kararları, Anayasa Mahkemesini Bağlar mı?......................... 931

4. Anayasa Mahkemesi Kararları Yasama Organını Bağlar mı?................................... 932

5. Yasama Organı İptal Edilen Kanunu Tekrar Çıkarabilir mi?.................................... 933

6. Anayasa Mahkemesi Kararları Tali Kurucu İktidarı Bağlar mı?.............................. 942

7. Tali Kurucu İktidar İptal Edilen Kanunu Anayasa Normu Olarak
Kabul Edebilir mi?................................................................................................... 942

XI. Anayasa Mahkemesinin Çalışma ve Yargılama Usûlü...................................................... 944

1. Toplantı ve Karar Yeter Sayısı................................................................................. 944

2. Taleple Bağlılık......................................................................................................... 945

3. Talebin Gerekçesiyle Bağlı Olmamak....................................................................... 945

4. Karar Alma Süreci.................................................................................................... 946

5. Anayasa Mahkemesi Çalışma Hızı.......................................................................... 946

6. Öneriler..................................................................................................................... 947

XII. Anayasa Mahkemesi “Yokluk” Kararı Verebilir mi?...................................................... 949

XIII. Anayasa Mahkemesi “Yorumlu Ret Kararı” Verebilir mi?............................................ 955

XIV. Anayasa Yargısında “İhmal” Sorunu Veya Anayasa Hükümleri Doğrudan
Doğruya Uygulanabilir mi?................................................................................................ 960

A. Sorunun Ortaya Konulması.......................................................................................... 960

B. Anayasa Mahkemesinin İçtihadı................................................................................... 961

C. Doktrindeki Görüşler.................................................................................................... 962

D. Görüşümüz................................................................................................................... 963

1. İhmal Mümkündür: m.11’e Dayalı Cevap............................................................... 963

2. İhmal Mümkün Değildir: m.152 ve Geçici m.15’e Dayalı Cevap............................ 963

3. Bu İki Cevaptan Hangisi Doğrudur?........................................................................ 964

4. m.177/e’den Bir Sonuç Çıkarılabilir mi?................................................................... 965

XV. Anayasa Mahkemesi Yürürlüğü Durdurma Kararı Verebilir mi?.................................... 970

1. Etkinlik Sağlama Argümanı....................................................................................... 971

2. “Dava” Kavramı Argümanı...................................................................................... 972

3. “İhtiyatî Tedbir” Argümanı...................................................................................... 973

4. Argumentum a maiore ad minus.............................................................................. 973

5. Hukuk Boşluğu ve Hakimin Boşluk Doldurma Yetkisi Argümanı........................... 974

6. Yetkili Olmak İçin, Yetkinin Tanınmasının Şart Değil, Yetkinin
Yasaklanmamasının Yeterli Olduğu Argümanı........................................................ 975

XVI. Kanun koyucu Gibi Hareketle Yeni Bir Uygulamaya Yol Açacak Biçimde
Hüküm Tesis Etme Yasağı................................................................................................. 977

 

Bölüm 23
Anayasanın Değİştİrİlmesİ

I. Teklif................................................................................................................................... 983

A. Yetki............................................................................................................................. 983

B. Şekil............................................................................................................................... 984

C. Konu............................................................................................................................. 985

II. Görüşme............................................................................................................................. 985

A. Komisyonda Görüşme.................................................................................................. 986

B. Genel Kurulda Görüşme............................................................................................... 986

1. Birinci Görüşmedeki Aşamalar................................................................................. 987

2. İkinci Görüşmedeki Aşamalar.................................................................................. 988

III. Karar................................................................................................................................. 990

A. Karar Yetersayısı.......................................................................................................... 990

B. Oylamanın Şekli: Gizli Oy............................................................................................ 993

IV. Onay................................................................................................................................. 994

Halkoylaması..................................................................................................................... 997

Anayasa Değişikliği Sürecinde Cumhurbaşkanının Yetkileri........................................... 1000

1. Onaylama Yetkisi................................................................................................... 1000

2. Geri Gönderme Yetkisi........................................................................................... 1000

3. Halkoylamasına Sunmak Yetkisi............................................................................ 1001

V. Anayasanın değiştirilemeyecek Hükümleri...................................................................... 1002

VI. Anayasa Değişikliklerinin Yargısal Denetimi Sorunu...................................................... 1005

A. 1961 Anayasası Döneminde....................................................................................... 1005

1. 1971 Öncesi............................................................................................................ 1005

a) 16 Haziran 1970 Tarih ve K.1970/31 Sayılı Karar........................................... 1006

b) 3 Nisan 1971 Tarih ve K.1971/37 Sayılı Karar................................................ 1015

2. 1971’den Sonra....................................................................................................... 1016

15 Nisan 1975 Tarih ve K.1975/87 Sayılı Karar........................................................ 1016

B. 1982 Anayasası Döneminde....................................................................................... 1022

1. Anayasal Düzenlemeler.......................................................................................... 1022

2. Anayasa Mahkemesinin İçtihadı: 18 Haziran 1987 Tarih ve K.1987/15
Sayılı Karar............................................................................................................ 1022

 

Bibliyografya........................................................................................................................ 1029

İndeks.................................................................................................................................... 1047

.... I. Kavram ve İsim İndeksi................................................................................................ 1047

.... II. 1982 Anayasası Madde İndeksi.................................................................................. 1068

.... III.  Anayasa Mahkemesi Kararları İndeksi..................................................................... 1069

Yazarın Özgeçmişi ve Yayın Listesi..................................................................................... 1070

 

 

 

 


 

Copyright

c) Kemal Gözler. 2001-2004. Bu sayfaya izin almadan link verilebilir. Ancak, bu web sayfası, önceden izin almaksızın ne suretle olursa olsun, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, tekrar yayınlanamaz, dağıtılamaz, başka internet sitelerine metin olarak konulamaz. İzin için kgozler@hotmail.com  adresine başvurunuz. 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 3.3.2004 tarih ve 5101sayılı kanunla değişik 71 ve 72’nci maddeleri, bir kitabı herhangi bir yöntemle (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağıtanları, satanları, elinde bulunduranları, paraya çevrilmeksizin, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis cezası veya 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınırık bunların her ikisiyle birden cezalandırmaktadır.

Alıntılar (İktibas) Konusunda Açıklamalar

Bu çalışmadan yapılacak alıntılarda (iktibaslarda) 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35’inci maddesinde öngörülen şu şartlara uyulmalıdır: (1) İktibas, bir eserin “bazı cümle ve fıkralarının” bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır (m.35/1). (2) İktibas, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır (m.35/3). (3) İktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır (m.35/5) [Bilimsel yazma kurallarına göre, aynen iktibasların tırnak içinde verilmesi ve iktibasın üç satırdan uzun olması durumunda iktibas edilen satırların girintili paragraf olarak dizilmesi gerekmektedir]. (4) İktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir (m.35/5). (5) İktibas edilen kısmın alındığı yer belirtilmelidir (m.35/5).

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 21.2.2001 tarih ve 4630 sayılı Kanun ve 3.3.2004 tarih ve 5101 sayılı Kanunla değişik 71’inci maddesinin 4’üncü fıkrası, 35’inci maddeye aykırı olarak “kaynak göstermeyen veya yanlış yahut kifayetsiz veya aldatıcı kaynak” göstererek iktibas yapan kişileri, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis veya 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla veya  zararın ağırlığı dikkate alınarak bunların her ikisiyle birdencezalandırmaktadır.

Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 18 Şubat 1981 tarih ve E.1980/1, K.1981/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre kararına göre, “iktibas hususunda kullanılan eser sahibinin ve eserinin adı belirtilse bile eser sahibi, haksız rekabet hükümlerine dayanarak Borçlar Kanununun 49. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi halinde manevi tazminat isteyebilir”.

Yukarıdaki şartlara uygun olarak alıntı yapılırken bu çalışmaya şu şekilde atıf yapılması önerilir:

Kemal Gözler,  “1982 Anayasasi", www.anayasa.gen.tr/1982anayasasi.htm; (erişim tarihi)


Editör: Kemal Gözler

E-Mail: kgozler@hotmail.com

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr